"Pan Wołodyjowski"

Trzecia z powieści tworzących Trylogię Henryka Sienkiewicza(pozostałe części to"Ogniem i mieczem"oraz"Potop").Powieść była pierwotnie wydana w odcinkach w latach 1887–1888 w warszawskim dzienniku„Słowo” i z minimalnym opóźnieniem w stosunku do„Słowa”,także w dzienniku krakowskim„Czas” i „Dzienniku Poznańskim”.Wydanie książkowe miało miejsce w latach 1887–1888.Część rękopisu powieści przechowywana jest w Ossolineum we Wrocławiu.Fabuła powieści przedstawia wydarzenia historyczne z lat 1668–1673.Był to okres wojen z Turcją.

Ukazane zostały przez Sienkiewicza następujące wydarzenia historyczne:

• elekcja Michała Korybuta Wiśniowieckiego
• obrona Kamieńca Podolskiego
• zwycięska bitwa pod Chocimiem

"Ogniem i mieczem"

Pierwsza z trzech powieści historycznych będących częścią Trylogii,pisanej dla pokrzepienia serc przez Henryka Sienkiewicza w latach 1884–1888.Akcja powieści rozgrywa się w latach 1648–1651,w okresie powstania Chmielnickiego na Ukrainie.Pozostałe części Trylogii to"Potop" i "Pan Wołodyjowski".Powieść była pierwotnie wydana w odcinkach w latach 1883–1884 w warszawskim dzienniku„Słowo” i z minimalnym opóźnieniem w stosunku do„Słowa”,także w krakowskim dzienniku„Czas”.Pierwsze wydanie książkowe ukazało się w 1884 r.w Warszawie.Wydanie książkowe miało inne zakończenie powieści aniżeli wersja wydrukowana w czasopismach.Część rękopisu powieści przechowywana jest w Zakładzie Narodowym im.Ossolińskich we Wrocławiu.Autor mija się chwilami z historyczną prawdą,co nie ujmuje dziełu wartości literackich.Sienkiewicz tworzył swoją powieść,aby podnieść na duchu żyjących pod zaborami Polaków.W 1999 r.powieść"Ogniem i mieczem"została zekranizowana powstał film fabularny oraz serial telewizyjny w reżyserii Jerzego Hoffmana.W roku 1958 w Stanach Zjednoczonych ukazała się komiksowa adaptacja powieści w serii Classics Illustrated(no.146).Do 1970 r."Ogniem i mieczem"przetłumaczono na 26 języków.

Opis fabuły

W powieści przeplata się wątek walk polsko-kozackich z historią miłosną Jana Skrzetuskiego i Heleny Kurcewiczówny.Poznajemy przebiegłego i pełnego poczucia humoru Jana Onufrego Zagłobę oraz obdarzonego ogromną siłą,ale naiwnego i dobrego jak dziecko Litwina Longinusa Podbipiętę,który ślubował czystość,dopóki mieczem przodków,Zerwikapturem,nie zetnie trzech głów„pohańców”za jednym zamachem.Poznajemy także„małego rycerza”Michała Wołodyjowskiego,pierwszą szablę Rzeczypospolitej,sługę Skrzetuskiego Rzędziana,beznadziejnie zakochanego w Helenie Bohuna,jak również dwie ważne postaci historyczne epoki:Bohdana Chmielnickiego i Jeremiego Wiśniowieckiego.Powieść rozpoczyna się ucieczką Chmielnickiego na Sicz,gdzie organizuje wielkie powstanie Kozaków sprzymierzonych z Tatarami.Powstańcy pokonują część wojsk koronnych nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem.Bunt próbuje stłumić na własną rękę książę Jeremi Wiśniowiecki,w którego prywatnym wojsku służą Skrzetuski z Wołodyjowskim,do których dołącza Podbipięta.Obowiązek żołnierski odrywa Skrzetuskiego od ukochanej Heleny.Nie ma możliwości,by obronić ją przed wojną i gotowym na wszystko Bohunem.Wojska Wiśniowieckiego nie mogą liczyć na pomoc innych magnatów,którzy chcą ugody z Kozakami.Pospolite ruszenie,zebrane pod Piławcami,ucieka na wieść o przybyciu Tatarów.Wojska pod wodzą księcia fortyfikują się w twierdzy Zbaraż,gdzie oblega ich wielka armia Chmielnickiego i chana Islama III Gireja.Szlachta w liczbie kilkunastu tysięcy żołnierzy broni się dzielnie,ale nie ma szans wobec ogromnej potęgi przeciwnika.Książę posyła ochotnika(jest nim Podbipięta),by przekradł się przez obóz Kozaków i zawiadomił króla o trudnym położeniu.Longinus ginie jednak nie wykonując zadania.Misja udaje się następnemu śmiałkowi Skrzetuskiemu dzięki któremu król Jan Kazimierz podejmuje próbę odsieczy Zbaraża;po nierozstrzygniętej bitwie pod Zborowem następuje ugoda i w tym momencie kończy się zasadniczy wątek powieści.Helena po wielu przygodach zostaje ocalona,a Bohun schwytany(ale Skrzetuski przebacza mu porwanie Heleny).Powieść kończy się opisem zwycięskiej dla Polaków bitwy pod Beresteczkiem,ale jednocześnie dowiadujemy się,że„nienawiść zatruła krew pobratymczą”,co zapowiada,że okrutne wojny na Ukrainie będą trwały jeszcze długo.

Adaptacje powieści

Powieść stała się kanwą do wielu późniejszych adaptacji:

• W 1919 r.w Czechosłowacji powstała niema ekranizacja powieści,którą uważa się za zagubioną
• W 1958 r.w Stanach Zjednoczonych ukazała się komiksowa adaptacja powieści w serii Classic Illustrated(no.146)
• W 1962 roku powstał film produkcji włosko-francusko-jugosłowiańskiej pt.„Col ferro e col fuoco”
• W 1999 r.powstał film polski w reżyserii Jerzego Hoffmana pt."Ogniem i mieczem"
• W 2000 roku powstał serial telewizyjny w reżyserii Jerzego Hoffmana pt."Ogniem i mieczem"
• W 1969 r.powstała wierna adaptacja w formie 25-odcinkowego słuchowiska radiowego w ramach pozycji Powieść w wydaniu dźwiękowym.Reżyserował Edward Płaczek.W postać Jana Skrzetuskiego wcielił się w pierwszych odcinkach Andrzej Nowakowski,później rolę tę przejął Tomasz Zaliwski.

Obsada pozostałych ról:

• Helena Kurcewiczówna Barbara Wrzesińska
• Onufry Zagłoba Kazimierz Wichniarz,
• Jurko Bohun Krzysztof Chamiec
• Michał Wołodyjowski Zbigniew Zapasiewicz
• Longinus Podbipięta Mieczysław Voit
• Jeremi Wiśniowiecki Andrzej Szczepkowski
• Bohdan Chmielnicki Jan Świderski
• Zaćwilichowski Władysław Hańcza
• kniahini Kurcewiczowa Zofia Rysiówna
• Horpyna Anna Jaraczówna
• wojewoda Janusz Tyszkiewicz Emil Karewicz
• wojewoda Adam Kisiel Tadeusz Białoszczyński

Opinie i recenzje

Według samego Henryka Sienkiewicza jego literatura jest"dla pokrzepienia serc".Natomiast sama literatura"historyczna"H.Sienkiewicza jest raczej opisaniem m.in.przyczyn upadku Rzeczypospolitej(widoczne np.antagonizmy i pokonanie wielu nacji w rezultacie przez wroga).Kontekst historyczny mimo wagi,dodatkowo zawiera przygody,romanse,w znaczeniu m.in.romantyzmu.Literatura przeznaczona dla lepszego odbioru przez typowego czytelnika,w terminologii XX i XXI wieku bestseller.Według ukraińskiego prozaika i poety Bohdana Łepkiego od ukazania się powieści datuje się wzrost antagonizmu polsko-ukraińskiego.

"Krzyżacy"(powieść)

Powieść historyczna Henryka Sienkiewicza,która ukazywała się w czasopiśmie„Tygodnik Ilustrowany”od lutego 1897 do lipca 1900 roku,a w postaci książkowej w roku 1900.Akcja utworu toczy się od 1399(rok śmierci królowej Jadwigi)do 1410 r.(bitwa pod Grunwaldem).W okresie publikacji powieść była protestem przeciwko germanizacji prowadzonej przez władze zaboru pruskiego.Sienkiewicz chciał,aby jego książka ukazywała Polskę w okresie świetności jej oręża.Tłem historycznym"Krzyżaków"jest fragment historii Polski przedstawiający konflikt jagiellońskiej Polski z zakonem krzyżackim.Przy pisaniu powieści autor korzystał z Kroniki Janka z Czarnkowa,Historii Jana Długosza,dzieł takich historyków jak Stanisław Smolka i Karol Szajnocha,niemieckich i francuskich opracowań historycznych,map,odpisów ksiąg itd.Na tle znaczących wydarzeń historycznych autor opisuje dzieje barwnych i wyrazistych postaci.Bohaterami powieści są:Jurand ze Spychowa i jego córka Danusia,a także polski rycerz Maćko i jego bratanek Zbyszko z Bogdańca.Tragiczna miłość Zbyszka i Danusi stanowi wątek melodramatyczny,a walka ze zdradzieckimi Krzyżakami miała podnosić ducha Polaków pod zaborami.Kulminacją powieści jest zwycięska bitwa pod Grunwaldem,przedstawiona jako tryumf oręża polsko-litewskiego.Przebieg bitwy Sienkiewicz odtworzył według Jana Długosza i pod wpływem obrazu Jana Matejki.Powieść opisuje wiele wydarzeń i postaci historycznych,choć nie wszystkie opisane są zgodnie z prawdą.Książkowe wydanie powieści w roku 1900 uwieńczyło jubileusz dwudziestopięciolecia pracy pisarza.Krzyżacy ze względu na antyniemiecką wymowę byli pierwszą książką wydaną w Polsce po zakończeniu II wojny światowej;powieść została wydana w sierpniu 1945 roku.W 1960 r.w 550 rocznicę bitwy pod Grunwaldem,powstał polski film w reżyserii Aleksandra Forda,pt."Krzyżacy"oparty na powieści.Książka została przetłumaczona na 25 języków.

Bohaterowie

Główni bohaterowie

• Danusia Jurandówna
• Jagienka ze Zgorzelic
• Jurand ze Spychowa
• Maćko z Bogdańca
• Zbyszko z Bogdańca

Wybrane postacie historyczne

• Król Władysław Jagiełło
• Królowa Jadwiga Andegaweńska
• Książę Janusz Mazowiecki
• Księżna Anna Danuta
• Wielki książę Witold
• Wielki mistrz Ulrich von Jungingen
• Książę Siemowit IV
• Kuno von Lichtenstein
• Zawisza Czarny
• Powała z Taczewa
• Zyndram z Maszkowic
• Marcin z Wrocimowic
• Aleksandra Olgierdówna
• Jan z Aragonii

Postacie drugoplanowe

• Anula Sieciechówna służka Jagienki,zakochał się w niej Hlawa
• Cztan z Rogowa zabiegał wraz z Wilkiem z Brzozowej o względy Jagienki ze Zgorzelic,córki Zycha;bił się o nią ze Zbyszkiem z Bogdańca w gospodzie w Krześni;później walczył w bitwie pod Grunwaldem
• Wilk z Brzozowej zabiegał wraz z Cztanem z Rogowa o względy Jagienki ze Zgorzelic,córki Zycha;bił się o nią ze Zbyszkiem z Bogdańca w gospodzie w Krześni,zginął na Śląsku walcząc pod grodem
• Fulko de Lorche rycerz z Lotaryngii.Był gościem zakonu krzyżackiego,krewnym książąt z Brabancji.Przyjaźnił się ze Zbyszkiem z Bogdańca,który uratował go przed turem.Ożenił się z Jagienką z Długolasu.W bitwie pod Grunwaldem walczył po stronie wojsk polsko-litewskich.W wersji filmowej postać tę zagrał Leon Niemczyk
• Hlawa pomocnik(giermek)Zbyszka z Bogdańca,z pochodzenia Czech
• Sanderus Niemiec,lubiący nieco fantazjować i użalać się nad sobą oszust sprzedający fałszywe relikwie i odpusty:całkowite,na 500,300 lub 200 lat jak również tańsze„aby i ubodzy ludzie mogli je nabywać i tym sposobem czyśćcowe męki sobie skracać”.W jego ofercie znajdowały się między innymi:kopytko z osiołka,na którym odbyła się ucieczka Świętej Rodziny do Egiptu;pióro ze skrzydeł archanioła Gabriela;olej,w którym poganie chcieli usmażyć świętego Jana;szczebel z drabiny,o której się śniło Jakubowi oraz łzy Marii Egipcjanki.Twierdził,że odwiedził Ziemię Świętą,Konstantynopol,Rzym,Francję,skąd powrócił na ziemie zakonu krzyżackiego oraz Mazowsze.Mówi po polsku,„gdyż się w Toruniu urodziłem,gdzie wszystek naród tak mówi.Później mieszkałem w Malborku,ale i tam to samo!Ba!Nawet i bracia zakonni Waszą mowę rozumieją.”Miłośnik wina,nie gardzący jednak kobylim mlekiem w sytuacjach,gdy brak było pod ręką szlachetniejszego trunku.Zbyszko z Bogdańca udzielił mu pomocy,gdy koń handlarza uciekł(według Sanderusa:został zjedzony przez wilki).Sanderus przez długi czas wędrował ze Zbyszkiem i pomógł mu w odzyskaniu Danusi
• Tolima członek świty Juranda ze Spychowa
• Zych ze Zgorzelic ojciec Jagienki,mąż zmarłej Małgochny,sąsiad Maćka i Zbyszka.Zajęty wojowaniem,rzadko przebywał w Zgorzelicach,pozostawiając córkę pod opieką ojca chrzestnego,opata Jaśka z Tulczy.Pragnął,by Jagienka wyszła za Zbyszka z Bogdańca.Posiadał dużą posiadłość Moczydoły,które zostawił w spadku Jagience i Zgorzelice przeznaczone dla jej młodszych braci.Zginął z rąk rycerzy niemieckich ze Śląska w czasie napadu na dwór księcia oświęcimskiego,u którego przebywał w gościnie
• Zygfryd de Löwe kat Juranda
• Rotgier zakonnik krzyżacki;był ulubieńcem Zygfryda de Löwe,który traktował go jak swojego syna;uknuł wraz z Gotfrydem i Danveldem spisek celem porwania Danusi Jurandówny.Wyzwał Zbyszka z Bogdańca na„sąd Boży”,czyli pojedynek na śmierć i życie,  którym został pokonany.Jego ciało przewieziono następnie na zamek w Szczytnie
• Skirwoiłło wódz Żmudzinów

"Stawka większa niż życie"

Powieść autorstwa Andrzeja Zbycha(pseudonim Andrzeja Szypulskiego i Zbigniewa Safjana),wzorowana na scenariuszu polskiego serialu pod tym samym tytułem(1967-1968).

O powieści

Akcja powieści została osadzona podczas II wojny światowej.Głównym bohaterem powieści jest Stanisław Moczulski(w serialu Stanisław Kolicki),Polak z Kościerzyny,który z powodu łudzącego podobieństwa do Niemca Hansa Klossa pochodzącego z Kłajpedy został zwerbowany do współpracy przez wywiad radziecki(oficerem prowadzącym był pułkownik Jakubowski,mający polskie korzenie).Przez resztę wojny Moczulski jako Kloss zdobywa cenne informacje.W Ludowym Wojsku Polskim dochodzi do stopnia majora,natomiast jako Kloss zdobywa rangę kapitana oraz otrzymuje Krzyż Żelazny.

Rozdziały

Łącznie powstało 21 opowiadań o Klossie.Były one publikowane w różnej kolejności i nie zawsze wszystkie.Autorzy popełnili dużo błędów w określaniu czasu akcji danego opowiadania.Członkowie„Klubu Miłośników Stawki”,współtworzący stronę www.stawkologia.pl,zasugerowali, taką kolejność opowiadań ^[1]:

1. „Drugie narodziny” (1941/1942)
2. „Noc w szpitalu” (wrzesień 1942)
3. „Kurierka z Londynu” (listopad 1942; Andrzej Zbych „przedstawia” wiesbadeński scyzoryk Klossa)
4. „Partia domina” (grudzień 1942)
5. „Wsypa” (wczesna wiosna 1943)
6. „Ściśle tajne” (maj 1943; Brunner błędnie nosi stopień Sturmbannfuhrera)
7. „W imieniu Rzeczypospolitej” (między majem- powstanie dywizji „kościuszkowskiej”- a lipcem 1943- drugi zamach na „Café Club”)
8. "Podwójna gra" (lato 1943; pojawia się Adam- błędnie nazwany Henrykiem- Szmidt)
9. „Ostatnia szansa” (lato 1943; Adam Szmidt znowu w akcji, pojawia się antykwariat jako punkt kontaktowy)
10. „Café Rosé” (1943; Kloss odjeżdża z Dworca Głównego w Warszawie)
11. „Podwójny nelson” (1943; po żniwach, zbliża się jesień, Kloss wspomina pobyt w Warszawie, trasa pociągu wskazuje, że jest to 1943)
12. „Przedostatni seans” (październik 1943)
13. „Parszywy listopad” (21 bądź 24 listopad najprawdopodobniej 1943; Kloss z powrotem w Warszawie) ^[2]
14. „Żelazny Krzyż” (zima 1943)
15. „Hasło” (wczesna wiosna 1944)
16. „Spiskowcy” (początek lipca 1944; Kloss błędnie jest kapitanem)
17. „Kuzynka Edyta” (sylwester 1944/1945)
18. „Akcja Liść dębu” (luty 1945; trwają walki o Wał Pomorski)
19. „Oblężenie” (18 marca 1945)
20. „Spotkanie na zamku” (16 kwietnia 1945)
21. „Poszukiwany Gruppenführer Wolf” (pierwsze dni maja 1945)
22. "Malavita" (lata siedemdziesiąte XX wieku) ^[3]

Zobacz też[edytuj]

• Stawka większa niż życie - teatr telewizji z lat 1965-67
• Stawka większa niż życie - serial telewizyjny z lat 1967-68