"Komediantka"

Powieść Władysława Reymonta wydana w 1896 r.Dzieło powstało na podstawie własnych teatralnych przeżyć i doświadczeń autora.Bohaterką powieści jest panna Janina Orłowska.Reymont napisał"Komediantkę"w miejscowości Bukowno,gdzie przez krótki czas pracował jako zawiadowca na stacji kolejowej.

Postacie

Spis bohaterów:

• Orłowski ojciec Janiny,zawiadowca i ekspedytor stacji Bukowiec
• Janina(Janka)Orłowska jedyna córka Orłowskiego,główna bohaterka
• Kręska gospodyni domu i dama do towarzystwa Orłowskiego,była aktorka
• Andrzej Grzesikiewicz zamożny adorator Orłowskiej mieszkający w sąsiedztwie
• Jan Cabiński dyrektor teatru
• Cabińska żona dyrektora,sporadyczna aktorka
• Morys Topolski reżyser
• Majkowska aktorka,odtwórczyni głównych ról,partnerka Topolskiego
• Sowińska krawcowa teatralna
• Kotlicki bogaty,nieatrakcyjny fizycznie protektor teatru,adorator Janki
• Władek Niedzielski aktor,kochanek Janki
• Głogowski jedyny przyjaciel Janki w teatrze,dramaturg

Opis fabuły

Powieść rozpoczyna się w Bukowcu,gdzie na małej,położonej wśród wzgórz i lasów stacji kolejowej pracuje Orłowski. Jego córka - 22-letnia Janka stoi przed życiową decyzją: czy przyjąć oświadczyny Grzesikiewicza, którego szanuje, ale nie kocha. Janka nie widzi się w roli żony. Marzy o wyższych celach, o poświęceniu się dla idei. W sąsiednim miasteczku pewnego razu urządza przedstawienie teatr amatorski, a Janka grając tam rolę odkrywa, że pasjonuje ją aktorstwo. Ojciec, z natury porywczy, nieakceptujący córki - gdyż zawsze pragnął mieć syna - zarzeka się, że wyrzuci córkę z domu, jeśli odrzuci ona oświadczyny Grzesikiewicza. Bohaterka, żyjąca zawsze w zgodzie z własnym sumieniem i swymi wartościami, mimo wszystko nie ulega presji ojca. Musi opuścić dom. Postanawia, że pojedzie do Warszawy i spróbuje dostać się do teatru Cabińskiego, o którym czytała w gazetach poświęconych sztuce.

Dalsze losy Janiny koncentrują się wokół teatru Cabińskiego, do którego zostaje zaangażowana. Daje ona także lekcje gry na fortepianie córce Cabińskiej. Spełnia się jej marzenie o aktorstwie, odkryty zostaje jej talent, dostaje jednak wciąż małe role. Obserwując otoczenie, rozczarowuje się panującymi w teatrze obyczajami i ludźmi. Aktorzy uciekają się do niemoralnych sposobów, żeby zdobyć rolę i sławę, są zawistni, myślą wyłącznie o sobie. Janka trzyma się na uboczu, jedynie w Głogowskim, kochającym jak ona sztukę - znajduje bratnią duszę i przyjaciela, ale on niebawem wyjeżdża. O jej względy zaczyna walczyć Kotlicki, lecz Jankę odrzuca jego buta, cynizm, instrumentalne i pozbawione szacunku traktowanie kobiet. Udaje się do niej zbliżyć Władkowi Niedzielskiemu, który umiejętnie grając człowieka czułego i szlachetnego, zostaje jej kochankiem.

Pieniądze, które Janka ze sobą przywiozła, wkrótce się kończą, a płaca, jaką dostaje, nie wystarcza na życie. Orłowska zaczyna głodować. Zaczyna się od niej odsuwać Władek, który ma już dość udawania przed nią lepszego niż jest. W końcu zostaje jej odebrana większa rola. Chora, samotna, znużona walką o przetrwanie, pozbawiona nadziei na odmianę losu próbuje popełnić samobójstwo.

"Emancypantki"

Powieść społeczno-obyczajowa polskiego pisarza Bolesława Prusa.Wydana w odcinkach w latach 1890-1893 w piśmie„Kurier Codzienny”,a w formie książkowej w roku 1894.Głównym tematem podejmowanym w utworze jest emancypacja kobiet w XIX wieku.Temat ten jest pretekstem do krytycznego nakreślenia stosunków społecznych tego okresu.

Treść

Akcja"Emancypantek"rozgrywa się na ziemiach polskich w II połowie XIX wieku.Główna bohaterka panna Magdalena Brzeska jest altruistką,ale jednocześnie osobą naiwną i zagubioną.Otaczający bohaterkę świat obłudy i zakłamania przytłacza ją i doprowadza do załamania.Nie pomagają mądre rady profesora Dębickiego,którego ustami Prus przedstawia swoje własne opinie.Pod koniec powieści Magdalena odrzuca propozycję małżeństwa z arystokratą Stefanem Solskim i wstępuje do klasztoru,uciekając przed problemami.Jedną z ważniejszych bohaterek epizodycznych jest występująca w pierwszym tomie powieści pani Latter,prowadząca pensję dla dziewcząt.Jej szkoła nie wytrzymuje presji silnej konkurencji oraz stosunków,w których liczą się tylko pieniądze.Ostatecznie pani Latter przegrywa.Zostaje zastąpiona przez przedstawicielkę nowych tendencji panią Malinowską,kierującą się w życiu chłodnym wyrachowaniem.

Adaptacje sceniczne i filmowe

Powieść lub jej fragmenty były przedmiotem adaptacji teatralnych Jarosława Iwaszkiewicza i Jerzego Mieczysława Rytarda pt."Pensja pani Latter"(1953 r.)oraz Adama Hanuszkiewicza pt."Pani Latter"(1968 r.)W 1982 roku powstał film w reżyserii Stanisława Różewicza pt."Pensja pani Latter".

"Dziewczęta z Nowolipek"

Powieść Poli Gojawiczyńskiej,publikowana najpierw w odcinkach na łamach„Gazety Polskiej”,a następnie wydana w formie książkowej w 1935 roku.Książka opowiada o losach kilku przyjaciółek,dorastających na biednej warszawskiej ulicy Nowolipki i o konfrontacji ich marzeń z rzeczywistością.Utwór zawiera pierwiastki autobiograficzne.W 1937 roku Gojawczyńska opublikowała kontynuację"Dziewcząt z Nowolipek",zatytułowaną"Rajska jabłoń",obie części cyklu funkcjonują razem pod określeniem„dylogia warszawska”.Powieść podzielona jest na dwie części i składa się z serii epizodów,dotyczących każdej z postaci.Pisana jest za pomocą mowy pozornie zależnej.Została dwukrotnie zekranizowana:po raz pierwszy w 1937 r.przez Józefa Lejtesa i po raz drugi w 1985 roku,przez Barbarę Sass(ta ekranizacja obejmuje również treść"Rajskiej jabłoni").

"Dom nad rozlewiskiem"

Powieść Małgorzaty Kalicińskiej wydana w 2006 roku.Na podstawie powieści w 2009 r.powstał serial pod tym samym tytułem z Joanną Brodzik i Małgorzatą Braunek w rolach głównych.

Fabuła

Akcja powieści rozgrywa się początkowo w Warszawie,a następnie na Mazurach.Głównymi bohaterkami powieści są Małgorzata Jantar oraz jej matka,Barbara.Początkowo Małgorzata mieszka w Warszawie z mężem Konradem,córką Marią i teściową Zofią.Bohaterka pracuje w agencji reklamowej,ale gdy zostaje z niej wyrzucona,załamuje się i za namową teściowej jedzie na Mazury,aby móc poznać prawdę o tym,dlaczego matka ją porzuciła.Tam znajduje spokój oraz miłość,bowiem zakochuje się w młodym dentyście Januszu.

"Dolina Issy"

Powieść Czesława Miłosza wydana w 1955 r.w Paryżu przez Instytut Literacki jako t.10 Biblioteki„Kultury”.

Geneza

Powieść powstawała od jesieni 1953 r.do czerwca 1954 r.we Francji,w Bon nad Lemanem i Brie-Comte-Robert pod Paryżem.Składa się z siedemdziesięciu krótkich rozdziałów numerowanych cyframi rzymskimi.Publikowana była w odcinkach w paryskiej„Kulturze”(1955 r.nr 1/2-6).Przez londyńskie„Wiadomości”uznana została za najlepszą książkę emigracyjną 1955 roku.

W rozmowie z Renatą Gorczyńską poeta wyjaśniał:

Pisząc„Dolinę Issy”byłem bardzo dużym wewnętrznym kryzysie,w wielkim impasie.Wierszy nie mogłem pisać.To był mój zabieg kuracyjny.(…)Po jej napisaniu zacząłem stopniowo wracać do poezji.

Pierwsze wydanie krajowe

O wydanie powieści w Polsce zabiegało Wydawnictwo Literackie w Krakowie.W maju 1957 r.maszynopis utworu wpłynął do wydawnictwa.W sierpniu podpisano umowę,którą jednak anulowano 14 grudnia 1957 r.po dyskusjach w Komisji Wydawniczej przy KC PZPR.Decyzję podjęto„ze względu na ogólną polityczną działalność autora”.Wydawnictwo broniło swej decyzji„wysokimi walorami artystycznymi”,którymi odznaczała się powieść.W rezultacie pierwsze oficjalne wydanie krajowe miało miejsce dopiero w 1981 r.

Tytuł

Według notatek zachowanych w archiwum Miłosza w Beinecke Library w New Haven,pisarz szukał tytułu,krążąc wyobraźnią wokół obrazu rzeki,by odchodząc od Niewiaży i wymyślonej Vezy oraz przepływającej koło Lascaux Vézère,odnaleźć japońskiego poetę Issa(1763-1828),którego nazwisko miało w sobie wdzięk,tajemniczość i wężowatość meandrującego koryta.Inaczej uzasadniał tytuł w przypisie po latach do jednego z wydań powieści:Wybrałem nazwę Issa,bo prawdopodobnie jest bardzo stara(…),a nosi ją kilka rzek w Europie.Poza tym inna rzeka litewska,Dubissa,z nią się kojarzy.W tym moim unikaniu nazwy prawdziwej dopatruję się chęci zapewnienia sobie swobody w snuciu baśni.Pierwowzorem Issy była żmudzka rzeka Niewiaża,w której dolinie znajdowało się miejsce urodzin poety,w powieści występujące jako Ginie.

Charakterystyka

Poetycka powieść,niepozbawiona elementów autobiograficznych,przedstawia dzieje dojrzewającego chłopca Tomasza Dilbina,przebywającego pod opieką dziadków Surkontów we dworze polskim na Litwie kowieńskiej,nad rzeką Issą(Niewiażą).Tłem historycznym opowieści są konflikty narodowościowe i społeczne w niepodległej Litwie po I wojnie światowej,u progu lat dwudziestych XX wieku,reforma rolna,powikłania wynikające z wytyczenia nowej granicy kraju.Przestrzeń krajobrazową tworzy urzekająca kraina lesistych wzgórz,jezior,bagien i moczarów.Chłopca otaczają dziwni,tragicznie dotknięci przez los ludzie,żyjący w świecie zabobonnych wierzeń,prymitywnych obyczajów i pradawnych pieśni.Wszystko to staje się dla dorastającego chłopca materiałem do refleksji filozoficznej nad zagadką bytu i grozą wszechobecnej śmierci.Zdaniem autora to„silnie manichejska książka”,„zamaskowany traktat teologiczny”.

Główne postacie

Utwór Miłosza nie ma typowej,wyrazistej fabuły.Akcja powieści toczy się głównie na Litwie w dolinie zmitologizowanej rzeki Issy.

Tomasz Dilbin główny bohater powieści.Urodził się w szlacheckiej rodzinie w Giniu,litewskiej miejscowości nad rzeką Issą.Jako dziecko chorował na dyfteryt.Kocha przyrodę,w szczególności fascynuje go botanika(zamiłowanie do niej odziedziczył po dziadku).Romuald nauczył go polować,jednak Tomasz nie ma powołania do myślistwa.Matka pragnie zabrać go do Polski,która właśnie po 123 latach niewoli odzyskała niepodległość.Ostatecznie Tomasz wyjeżdża z matką.Romuald Bukowski polski szlachcic.Jest skłócony z matką,która nie może mu darować popełnionego mezaliansu małżeństwa z prostą,wiejską dziewczyną.Romansował z Heleną,ciotką Tomasza

Baltazar dręczony wyrzutami sumienia leśnik.Nie może zapomnieć o tym,że kiedyś zabił człowieka powracającego z niewoli niemieckiej Rosjanina.Baltazar jest alkoholikiem,często popada w ciągi alkoholowe.Wszystko to doprowadza go do postępującego obłędu,a to z kolei staje się przyczyną kolejnego morderstwa,kiedy bowiem w domu leśnika wybucha pożar(spowodowany przez niego samego),sąsiedzi ruszają mu na pomoc,a Baltazar w szaleństwie zabija jednego z nich i ucieka.Chłopi ruszają za nim i podczas bójki zostaje ranny w głowę.Wkrótce umiera w domu Surkonta

Kazimierz Surkont dziadek Tomasza.Zawsze starał się być dla ludzi życzliwy i uczynny,jest jednak skłócony z mieszkańcami wioski.Powodem są grunty i las

Magdalena gospodyni księdza.Jest w nim zakochana,co doprowadza ją do samobójstwa.Jej duch zaczyna nawiedzać wioskę.W celu pozbycia się upiora ekshumowano ciało i odrąbano jej głowę.Kiedy babka Tomasza,stara Dilbinowa umiera,staje się zjawą o wiecznie młodej postaci i spotyka ducha Magdaleny

Barbara służąca Romualda,nieszczęśliwie zakochana w swoim panu.Pragnie zostać jego kochanką i w końcu jej się to udaje

W oczach krytyków

• Irena Sławińska:„Gdy słowa milkną,pozostaje coś jak melodia czysta i prosta bardzo,wzlatująca na dwóch strunach.Na jednej gra się dziecięca i ludowa kantyczka,druga trąca dojrzała,gorzka mądrość poety.Obie(…)prowadzą ku uczczeniu piękna świata i wielkości człowieka”
• Jerzy Zawieyski:„Cóż za proza!Właściwie jest to poezja.Słowo Miłosza jest konkretne,realne,równocześnie poetyckie.Zapewne nie jest to tryb prozy powieściowej,prozaicznej,ale wszystko jest tutaj intersujące,odkrywcze,bardzo świeże”
• Renata Gorczyńska:Pod postacią dziecka jest w swojej poezji równie silnie obecny,co Miłosz erudyta czy Miłosz ironista.Kiedy myślę o tej jego masce,przypomina mi się rysunek Saula Steiberga:stary człowiek trzyma za rękę chłopczyka.Obaj są do siebie bardzo podobni.Dopiero po chwili przychodzi olśnienie ten mały i ten duży to jedna i ta sama osoba na początku i pod koniec życia”
• Jeanne Hersch,tłumaczka powieści na język francuski:„Coś niewyobrażalnego.Czasami o drugiej nad ranem wydawało mi się,że stronice słowników tańczą wokół mnie”

Wydania polskie

• Paryż:Instytut Literacki 1955,1979,1980 r.
• Londyn:Oficyna Poetów i Malarzy 1966 r.
• Kraków:Wydawnictwo Literackie 1981,1989,1993,1994,1998,1999,2000,2002 r.
• Warszawa:Państwowy Instytut Wydawniczy 1995 r.
• Warszawa:Świat Książki 1998 r.
• Warszawa:TMM Polska/Planeta Marketing 2007 r.

Przekłady na języki obce

• "Sur les bords de l’Issa,Paris":Gallimard 1956,1980,1985 r.
• "Das Tal der Issa"Köln:Kiepenheuer und Witsch 1957 r.
• "Das Tal der Issa"Frankfurt am Main:Büchergilde Gutenberg 1961 r.
• "Issadalen"Uppsala:Bromberg 1980,1987 r.
• "Das Tal der Issa"Zürich:Coron 1981 r.
• "Dolina Isse"Ljubljana:Cankarjeva Založba 1981 r.
• "El valle del Issa"Barcelona:Mundo Actual 1981 r.
• "El valle del Issa"Barcelona:Tusquets Editores 1981,1993,1999 r.
• "Issa dalen"København:Borgen 1981 r.
• "Issadalen"Oslo:Aschehoug 1981 r.
• "Issan Laakso"Porvoo:WSOY 1981 r.
• "The Issa Valley"London:Singwick and Jackson;Manchester:Cornacer 1981 r.
• "The Issa Valley"New York:Straus and Giroux 1981,1982,2000 r.
• "U dolini rijeke Isse"Zagreb:Znanje 1981,1986 r.
• "El valle del Issa"Barcelona:Plaza e Janes 1982 r.
• "Het dal van de Issa"Amsterdam:Van der Velden 1982 r.
• "The Issa Valley"Calcutta:Rupa 1982 r.
• "Das Tal der Issa"München:Dt.Taschenbuch-Verl 1983 r.
• "The Issa Valley"London:Sphere Books 1984 r.
• "Das Tal der Issa"Roman,Leipzig/Weimar:Gustav Kiepenheuer 1988 r.
• "El valle del Issa"Madrid:Plaza y Janes 1989 r.
• "Isos slėnis"Vilnius:Vaga 1991 r.
• "Údolí Issy"Praha:Mladá Fronta 1993 r.
• "Az Issa völgye"Budapest:Magvető Konyvkiado 1994 r.
• "Dolinata na Isa"Sofia:Izdatelska K’sa“Christo Botev”1994 r.
• "La vall de l’Issa"Barcelona:Edicions 62 1998 r.(katal.)
• "Das Tal der Issa"Frankfurt am Main:Eichborn,1999,2000
• "Isos slėnis"Romanas,Kaunas:Pasaulio lietuvių kultūros,mokslo ir švietmo centras 2001 r.
• "The Issa Valley"London:Penguin Books 2001 r.
• "Dalìna Ìsy"Mìnsk:Logvìnaŭ 2011 r.
• "Dolina Issy"Sankt Petersburg:Iwan Limbach 2012 r.
• "Dolina Ise"Beograd:Paideia 2013 r.
• "Dolinata na riekata Isa"Skopje:WIG Zenica 2015 r.

Recenzje i omówienia

• Błoński Jan„Dolina Issy”,„Przegląd Kulturalny”1957 r.nr 24,s.10-11
• Bolecki Włodzimierz,Proza Miłosza„Pamiętnik Literacki”1984 r.z.2,s.133-164
• Borejko Marta Pokusa manichejska w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza,„Morze Zjawisk”2003 r.nr 2-3,s.103-110
• Bratkowska Katarzyna Klątwa myśliwego.O mężczyznach w„Dolinie Issy”,„Res Publica Nowa”1999 r.nr 9,s.18-26
• Brzóstowicz Monika Dom rodzinny w"Dolinie Issy"Obecność i wartość,„Pamiętnik Literacki”1997 r.z.2,s.13-32
• Bukowski Piotr,Data-Bukowska Ewa Deskrypcja i porządek wrażeń.Problem obrazowania w szwedzkim przekładzie"Doliny Issy",„Acta Sueco-Polonica”2000 r.nr 8-9,s.17-31
• Burek Tomasz Autobiografia jako rozpamiętywanie losu.Nie tylko o„Rodzinnej Europie”,„Pamiętnik Literacki”1981 r.z.4,s.129-131
• Duszka Wanda Zdumiewające urządzenie świata,„Tygodnik Powszechny”1982 r.nr 38,s.6
• Fiut Aleksander„Dolina Issy”przypowieść o wtajemniczeniu„Znak”1981 r.nr 4-5,s.107-119
• Jackiewicz Mieczysław W Miłoszowej Dolinie Issy,„Gazeta Olsztyńska”1988 r.nr 281,s.4
• Kamińska Maria„Dolina Issy”czyli poznawanie Miłosza„Polonistyka”1992 r.nr 10,s.599-605
• Karaś Romuald Na tropach„Doliny Issy”,„Tygodnik Kulturalny”1986 r.nr 32,s.11
• Karren Tamara„Dolina Issy”,książka i film„Związkowiec”(Toronto)1984 r.nr 18,s.3
• Karska Katarzyna Pejzaż jarmarczny kreowanie świata przedstawionego.Na podstawie„Doliny Issy”Czesława Miłosza,filmowej adaptacji powieści,plakatów i fotosów z filmu„Akcent”2001 r.nr 1-2,s.236-242
• Kłoczowski Piotr Nagi chłopiec i czarne słońce(„Dolina Issy”)„Zeszyty Literackie”2001 r.nr 3(75),s.106-108
• Korczarowska Natasza Ocaleć przeszłość od nieznaczenia.„Dolina Issy”Tadeusza Konwickiego„Kwartalnik Filmowy”1999 r.nr 26-27,s.262-270
• Kowalczyk Andrzej Stanisław Issa,domowa rzeka„Ojczyzna Polszczyzna”1996 r.nr 4,s.29-30
• Kowalczyk Andrzej Stanisław Miłosza„Dolina Issy”wobec horyzontu oczekiwań odbiorcy„Przegląd Powszechny”1985 r.nr 3,s.406-422
• Kowalczyk Andrzej„Dolina Issy”Czesława Miłosza na tle polskiej tradycji literackiej„Polonistyka”1983 r.nr 2,s.94-103
• Kowalewska Danuta Świat czarów i demonów w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza wobec tradycji przedromantycznej„Literatura Ludowa”2007 r.nr 2,s.29-38
• Lebioda Dariusz Tomasz Szaleństwo Baltazara.„Dolina Issy”u początku XXI wieku„Temat”2007 r.nr 8-10,s.38-46
• Łoziński Łukasz Demonologia Czesława Miłosza.Dolina Issy w perspektywie etnologicznej„Polisemia”2011 r.nr 2
• Lichniak Zygmunt Piękno i polityka„Kierunki”1956 r.nr 32-33,s.11
• Mackiewicz Antoni O lituanizacji językowej w„Trylogii”oraz w„Dolinie Issy”,„Język Polski w Szkole Średniej”1991 r.z.3-4,s.72-78
• Mackiewicz Stanisław Precz z mej pamięci…„Wiadomości”(Londyn)1955 r.nr 38,s.2
• Malicki Jan Tradycje ariańskie w Miłoszowej„Dolinie Issy”,„Przegląd Humanistyczny”1987 r.nr 7/8,s.15-28
• Marx Jan Otwieranie pięciu zmysłów„Poezja”1981 r.nr 7,s.33-48
• Mieroszewski Juliusz Najwybitniejsza książka roku 1955„Kultura”(Paryż)1956 r.nr 4,s.92
• Pacholski Arkadiusz Duchy znad Issy„Integracje”1993 r.nr 29,s.110-111
• Poprawa Adam Ocalenie.Czas w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Przegląd Powszechny”1987 r.nr 7-8,s.179-190
• Sawaniewska-Mochowa Zofia O polszczyźnie„litewskiej”w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”1985 r.t.23,s.65-85
• Sędziak Henryka Znaczenie i składnia czasownikowych predykatów mentalnych w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Białostockie Archiwum Językowe”2004 r.nr 4,s.149-163
• Sławińska Irena„To jest daleki kraj...”,„Tygodnik Powszechny”1957 r.nr 16,s.9
• Staśkiewicz Mariola Helena Przestrzeń kraju dzieciństwa w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy.Studia Filologiczne.Filologia Polska”1996 r.z.17(40),s.99-113
• Taylor Nina Bohater powieści i element autobiograficzny w„Dolinie Issy”,„Wychowanie Ojczyste”(Londyn)1984 r.nr 1,s.17-20
• Taylor Nina Historia współczesna w„Dolinie Issy”,„Wychowanie Ojczyste”(Londyn)1983 r.nr 4,s.6-8
• Tekielski Krzysztof Regionalizmy kresowe w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Język Polski”1984 r.nr 1-2,s.34-40
• Urbanowski Henryk Młodego Miłosza spotkanie z pogaństwem„Walka Młodych”1982 r.nr 31,s.9
• Vallee Lilian„Dolina Issy”Interpretacja,„Literatura na Świecie”1981 r.nr 6,s.300-311
• Woźniak-Łabieniec Marzena„Dolina Issy”w dokumentach cenzury.Wokół odwilżowej recepcji powieści Czesława Miłosza„Teksty Drugie”2011 r.5,s.97-111
• Zaleski Marek Chłopiec imieniem Tomasz,[w:]Cz.Miłosz"Dolina Issy"Kraków 2009 r.s.262-276
• Zawada Andrzej W dolinie Issy„Nowe Książki”1996 r.nr 6,s.61-62
• Zawieyski Jerzy Nad książkami w roku 1956„Twórczość”1957 r.nr 10-11,s.47
• Zengel Kazimiera„Dolina Issy”Czesława Miłosza powrotem do korzeni„Język Polski w Szkole Średniej”1993/1994,nr 1,s.36-46
• Zioło Michał Summa miejsc,ludzi i natury„W Drodze”1997 r.nr 6,s.36-40
• Żywiołek Artur Mit inicjacyjny w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Kresy”1997 r.nr 32,s.234-239

Ekranizacja

Według znawców powieść Miłosza to dzieło zupełnie nienadające się na ekranizację.Jednak za namową samego autora,a także jego rodziny,Tadeusz Konwicki podjął próbę sfilmowania"Doliny Issy".Film ten powstał w roku 1982.

"Chłopi"

Powieść Władysława Reymonta,pisana w latach 1901-1908,opublikowana w formie książkowej w latach 1904-1909.Pisarz otrzymał za ten utwór Nagrodę Nobla w 1924 r.Powieść ukazuje życie społeczności zamieszkującej wieś Lipce na przestrzeni czterech pór roku.

Geneza utworu

W okresie,w którym powstawała powieść,tematyka chłopska była bardzo popularna w sztuce i literaturze.Tego typu wątki pojawiały się również często we wczesnych utworach Reymonta.Jednocześnie niektórzy badacze sugerują,że bezpośrednim impulsem do napisania powieści chłopskiej mogła być dla pisarza"Ziemia"Emila Zoli"Chłopi"mieliby,zgodnie z tą hipotezą,być polemiką z utworem francuskiego powieściopisarza.Reymont nie znał jednak języka francuskiego w stopniu umożliwiającym mu swobodne czytanie tego utworu,mógł się więc zaznajomić z nim najwyżej za sprawą relacji przyjaciół.Oba utwory łączy też niewiele elementów:tematyka chłopska,opisy prac i uroczystości wiejskich oraz podział akcji na cztery pory roku.Zbieżności te wynikać jednak mogą z samej tematyki tych dzieł.

Okoliczności powstania i publikacji powieści

Pierwsza wersja powieści była gotowa już w 1901 roku,jednak niedługo przed oddaniem tekstu do druku Reymont postanowił przeredagować początek powieści.Przeglądając rękopis uznał jednak,że całość utworu nie jest zgodna z jego zamierzeniami.Niezadowolony pisarz zdecydował się więc zacząć pracę od nowa i spalić napisaną już powieść.Zniszczeniu uległo w sumie 11 tys.wierszy.Pierwszą wersję utworu mogło znać zaledwie kilka osób,jedną z nich był prawdopodobnie Julian Ochorowicz.Właściwa wersja"Chłopów"powstawała w latach 1901-1908.Duża część powieści pisana była w czasie pobytu pisarza w Paryżu,gdzie,jak twierdził Reymont,łatwiej było mu się skupić na pracy niż na ziemiach polskich.Reymont narzucił sobie dużą dyscyplinę pracy,codziennie pisząc zaplanowaną część powieści chłopskiej,jednocześnie pracował również nad innymi utworami.Powieść po raz pierwszy ukazywała się w druku w odcinkach w„Tygodniku Ilustrowanym”od 18 stycznia 1902 do 26 grudnia 1908 z dedykacją dla Zenona Przesmyckiego.W formie książkowej utwór ukazywał się partiami pierwsze dwa tomy zostały wydane w 1904 roku,tom trzeci w 1906 r.natomiast czwarty w 1909 r.Pierwsze wydanie zawierało podtytuł"Powieść współczesna".

Kompozycja i konstrukcja powieści

Miejsce akcji

Akcja powieści dzieje się we wsi Lipce,miejscowość ta nie odpowiada jednak rzeczywistej wsi o takiej nazwie,obecnie nazywanej Lipcami Reymontowskimi.Przede wszystkim nie zgadza się topografia okolicy.W powieści brakuje również wzmianki o warszawsko-wiedeńskiej linii kolejowej,która przebiegała tuż obok rzeczywistych Lipiec i odgrywała znaczącą rolę w życiu wsi.Z kolei rozplanowanie powieściowej wsi było typowe dla wielu ówczesnych tego typu miejscowości na ziemi łódzkiej,a nie tylko dla rzeczywistych Lipiec.

Czas w powieści

Akcja utworu obejmuje 10 miesięcy rozpoczyna się pod koniec września,a kończy pod koniec lipca.Nie jest znany dokładny rok,w którym dzieje się akcja(używanie przez bohaterów kosy,która zaczęła w Polsce wypierać sierp ok.roku 1890,sugeruje,że toczy się ona po tej dacie).W części II("Zima")pojawia się wzmianka,że Święto Trzech Króli przypadało w poniedziałek.Pozwala to domniemywać,że mowa o roku 1890,1896,1902 lub późniejszym w tym cyklu.Nieco dalej narrator wspomina,iż Popielec wypadał w marcu.Co ciekawe,jedyny między powstaniem styczniowym a I wojną światową rok spełniający wszystkie wymienione powyżej warunki to rok 1908.Należy jednak pamiętać,że autor mógł celowo lub nieświadomie wprowadzić nieprawidłowości dotyczące dat.Powieść podzielona jest na cztery pory roku,w każdej z części znajdują się opisy charakterystycznych dla tego okresu świąt liturgicznych,zwyczajów i prac gospodarskich.Jednoczesne osadzenie akcji w rytmie jednego roku kalendarzowego i liturgicznego oraz nieokreślenie dokładnego historycznego momentu,w którym ma on miejsce,pozwalało pisarzowi na osiągnięcie efektu ciągłego trwania i pozahistoryczności wydarzeń.W utworze występują jednak aluzje do konkretnych wydarzeń historycznych,m.in.do udziału chłopów w powstaniu styczniowym.Za wątek patriotyczny i wpisanie akcji"Chłopów"w historyczny czas Polski(rozciągający się aż do początków polskości)odpowiada postać Rocha,opowiadającego legendy o podłożu historycznym.Jest to również jedyna postać,która w utworze odwołuje się do zdarzeń mogących mieć miejsce w przyszłości.Czas powieściowy wydłuża się niejednokrotnie w powieści dla konkretnych bohaterów,np.kiedy Antek pracuje w tartaku do Godów brakuje tylko pięciu dni,ale narrator pisze,że bohaterowi ciężko mijały dzień za dniem,tydzień za tygodniem.Czas wewnętrzny Antka wydłuża się w stosunku do czasu realnego,ponieważ znajduje się on w trudnej sytuacji psychologicznej.

Narracja

Kazimierz Wyka w eseju Próba nowego odczytania„Chłopów”Reymonta wyróżnił trzy typy narracji w"Chłopach" i przyporządkował je trzem różnym narratorom,każdemu z nich przypisując inną rolę:

• Wsiowy gaduła narrator pochodzący z opisywanego środowiska,lubujący się w dokładnych i szerokich opisach,posługuje się gwarą.Nawiązuje do tradycji gawędy.Jest najczęściej pojawiającym się w powieści Reymonta typem narratora.Odpowiada przede wszystkim za warstwę fabularną utworu,ale także czasem za warstwę obyczajowo-obrzędowo-liturgiczną
• Stylizator młodopolski posługuje się językiem poetyckim i inteligenckim Młodej Polski.Jest drugim najczęściej występującym typem narratora w powieści.Odpowiada za te jej warstwy,które dotyczą porządku życia i śmierci oraz rytmu przyrody
• Realistyczny obserwator posługuje się językiem prozy realistycznej,wykształconym głównie w dobie pozytywizmu.Najrzadziej występuje w powieści.Jego obecność przejawia się po trosze we wszystkich jej warstwach

Wcześniejsi badacze(m.in.Maria Rzeuska,Julian Krzyżanowski,Lech Budrecki)wyróżniali w"Chłopach"jedynie dwa typy narratora:chłopskiego(opisującego wydarzenia z punktu widzenia osoby wewnątrz wsi) i inteligenckiego(posługującego się zewnętrznym wobec opisywanego środowiska punktem widzenia).

Bohaterowie

• Maciej Boryna najbogatszy gospodarz we wsi,ma(na początku powieści)58 lat,dwukrotny wdowiec dużo wymagający od siebie i innych,pracowity,pazerny,skąpy,jego trzecią żoną jest młoda Jagna.Ciężko ranny podczas bitwy o las po uderzeniu w głowę przez Borowego.Umiera podczas zasiewu.Przywódca gromady
• Jagna Paczesiówna dwudziestoletnia córka Dominikowej,utalentowana plastycznie,wychodzi dla majątku za Borynę.Nie kocha go,dlatego też zdradza męża z Antkiem i innymi
• Antek Boryna syn Macieja,ożeniony z Hanką Bylicówną.Ma podobny do ojca charakter.Z początku denerwuje go żona.Spotyka się z macochą(Jagną).W końcu zaczyna kochać Hankę i podziwiać ją.Mają trójkę dzieci.Po śmierci ojca obejmuje jego stanowisko przywódcy gromady
• Hanka Borynowa z domu Bylicówna żona Antka.Z początku nie ma zdania,nielubiana przez teścia i męża.Jest biedna.W miarę zdrad nabiera pewności siebie,staje się zaradna,chytra i dumna,przez co wprawia Antka w podziw
• Jagustynka stara,uboga chłopka,wypędzona przez dzieci po zapisaniu im ziemi.Pracowita i jednocześnie gderliwa,skora do zaczepek i złośliwa,ale potrafi być też dobra i szczera
• Magda córka Boryny,siostra Antka,żona Michała(kowala),upomina się o swoje wiano
• Józka małoletnia córka Boryny,zajmuje się gospodarstwem
• Kuba Socha uczestnik powstania styczniowego,parobek Borynów,dobry,pracowity,kłusownik chodzi na polowanie.Umiera w stajni,podczas wesela Macieja Boryny,wskutek wykrwawienia po samoamputacji nogi(postrzał w nogę przez Borowego w czasie kłusowania)
• Jacek krewny dziedzica,uczestnik powstania styczniowego,zesłany na Syberię ucieka z niej.Kuba uratował mu życie podczas powstania.Teraz Jacek szuka go.Niestety,odnajduje tylko jego grób.Jacek to bardzo dobry człowiek,pomaga Lipczanom
• Roch brał udział w powstaniu,uczy dzieci pisania i czytania,bardzo religijny.Ucieka ze wsi,bo ścigają go Rosjanie
• Jambroży również uczestnik powstania,kościelny,zna się na wielu rzeczach.Bardzo stary człowiek,ma drewnianą nogę
• Witek sierota,parobek Borynów,ma umiejętności manualne
• Pietrek parobek Borynów,przyjęty w miejsce Kuby,uczestnik wojny z Turkami,wrócił z branki
• Mateusz zalotnik Jagny.Awanturnik,potrafiący zbudować chatę i mnóstwo innych rzeczy
• Agata żebraczka pochodząca z Lipiec,wszystko co uzbiera zachowuje sobie na pogrzeb
• Dominikowa wdowa,matka Jagny,despotka wobec synów.Bije się z Szymkiem
• Szymek i Jędrzych synowie Dominikowej.Jędrzej boi się matki,Szymek bije się z nią,bo mu nie zezwala na małżeństwo
• Wójt urzędnik,zalotnik Jagny,kupuje dla niej prezenty z państwowej kasy,przez co zostaje aresztowany
• Bartek Kozioł ubogi,głupkowaty chłop,który żyje z kradzieży,jego żona wdaje się w bójkę z Wójtową
• Jasio syn organisty,młody kleryk,w którym podkochuje się Jagna
• Ksiądz nazywany przez mieszkańców Lipiec dobrodziejem,proboszcz miejscowy parafii.Dobry i pobożny
• Kowal mąż Magdy,zięć Boryny.Jest chytry,zabiega o majątek
• Weronka siostra Hanki,na początku kłóci się z nią.Żona Stacha.W czasie burzy ich chata ulega zniszczeniu
• Bylica ojciec Hanki i Weronki.Stary człowiek,czuje się ciężarem dla dzieci.Kupuje wnukom zabawki i uwielbia tabakę
• Jankiel Żyd,prowadzi karczmę
• Dziedzic szlachcic,który jest w sporze z Lipczanami o las
• Borowy bardzo silny człowiek,sługa dziedzica.Nienawidzi Lipczan.Jest bezpośrednią przyczyną śmierci Kuby i Boryny.Ginie podczas bitwy o las z ręki Antka

Adaptacje filmowe

• W 1922 roku na podstawie powieści nakręcono film pt."Chłopi"
• W 1972 roku powstał serial telewizyjny pt."Chłopi".Rok później stworzono kinową wersję serialu

"Chichot losu"

Powieść obyczajowa autorstwa Hanki Lemańskiej opublikowana po raz pierwszy w 2006 roku.

Treść

Główna bohaterka Joanna jest młodą i niezależną kobietą,realizującą się zawodowo i niecierpiącą zobowiązań.Pewnego dnia na prośbę przyjaciółki Elżbiety zgadza się na trzy dni zaopiekować jej dziećmi pięcioletnim Łukaszem i trzynastoletnią Asią.Okazuje się,że Elżbieta na krótko przed powrotem do domu traci życie w wypadku samochodowym.Joanna zostaje więc tymczasową opiekunką dzieciaków.Musi podjąć decyzję,czy adoptować dzieci czy oddać je do domu dziecka.Na podstawie powieści powstał serial telewizyjny o tym samym tytule.

"Chata za wsią"

Powieść Józefa Ignacego Kraszewskiego powstała w 1842 roku.W latach 1853-1854 ukazywała się w odcinkach w„Bibliotece Warszawskiej”.W wersji książkowej ukazała się po raz pierwszy w latach 1854-1855 w trzytomowym wydaniu petersburskim w wydawnictwie B.M.Wolffa.Należąc do grupy powieści ludowych,porusza kwestię dyskryminacji społeczności cygańskiej.Zaliczana do najpoczytniejszych powieści Kraszewskiego,kilkakrotnie była adaptowana na potrzeby teatru,opery i filmu.Została przetłumaczona na język białoruski,rosyjski,francuski,czeski,niemiecki,słoweński i ukraiński.

Fabuła

Powieść opowiada o nieszczęśliwych losach małżeństwa Cygana Tumrego z córką wiejskiego gospodarza Lepiuka Motruną.Tumry porzuca wędrowny tryb życia i dla ukochanej postanawia osiąść we wsi i zająć się kowalstwem.Jednak związek dziewczyny z Cyganem jest negatywnie oceniany przez jej ojca,który przeklina córkę i nastawia wrogo do młodych całą wiejską społeczność.Kiedy pierwsza postawiona przez Cygana przy cmentarzu lepianka zostaje podpalona przez zawistnego ojca Motruny,Tumry podejmuje się odbudowy domostwa.Małżonkowie są dyskryminowani,wieś odmawia im wszelkiej pomocy,wsparcie okazuje im jedynie francuska kochanka,późniejsza żona dziedzica wioski Adama,która jednak rychło umiera.Gdy do wsi wracają Cyganie,a wpływy u dziedzica odzyskuje jego dawna cygańska kochanka Aza,pomoc ze strony dworu ustaje.Widok Azy,która niegdyś nie była obojętna Tumremu,budzi w nim tajoną zazdrość.Skrajna nędza i wewnętrzne rozterki sercowe prowadzą go do samobójczej śmierci.Wdową i jej córeczką Marysią zajmuje się upośledzony Janek,a potem uboga znachorka Sołoducha.Motruna jednak umiera,a jej dwunastoletnia córka,wspierana przez Sołoduchę i jej niewidomego męża Rataja,przejmuje opiekę nad gospodarstwem rodziców.Zagrodowy szlachcic Tomko Choiński,przejęty dobrocią i silnym charakterem dziewczyny,wbrew swemu ojcu bierze ślub z młodą Cyganeczką,rozpoczynając wspólnie szczęśliwe życie.Powieść charakteryzuje się dużym realizmem w oddaniu mentalności,obyczajów i życia społeczności wiejskiej i cygańskiej(z wykorzystaniem ich słownictwa),a także trafnymi obserwacjami społecznymi.

Adaptacje

W 1884 roku"Chata za wsią"została zaadaptowana przez Gabrielę Zapolską na potrzeby teatru.Na motywach powieści oparł Alfred Nossig libretto opery Ignacego Paderewskiego Manru(1901 r.)W 1926 r.w oparciu o książkę Kraszewskiego powstał film w reżyserii Artura Twardyjewicza Cyganka Aza.

"Boso ale w ostrogach"

Książka autobiograficzna autorstwa Stanisława Grzesiuka.Została wydana po raz pierwszy w lipcu 1959 roku.Tytuł jest jednocześnie mottem życiowym autora.

Fabuła

Opowiada historię chłopca,wychowującego się w latach 30 XX w.w warszawskiej dzielnicy Czerniaków.Czytelnik poznaje jego sposób patrzenia na świat,a także sytuację życiową młodego mężczyzny,pochodzącego z ubogiej rodziny.

Musical

"Boso ale w ostrogach"
Muzyka	Jan Tomaszewski
Słowa	Krystyna Wodnicka Ryszard Pietruski
Scenariusz	Ryszard Pietruski
Na podstawie	Stanisław Grzesiuk
Teatr	Teatr Powszechny w Łodzi
Data premiery	4 października 1969
Reżyseria	Roman Sykuła
Kierownictwo muzyczne	Jan Tomaszewski,Bogdan Pawłowski
Choreografia	Barbara Fijewska
Scenografia	Marian Stańczyk

"Boso ale w ostrogach"prapremiera musicalu odbyła się 4 października 1969 w Teatrze Powszechnym w Łodzi.Jak do tej pory odbyło się dziewięć premier tego utworu(ostatnia miała miejsce w r.1999 w Teatrze Syrena w Warszawie).Zaprezentowano również w Operetce Warszawskiej wersję musicalową.Premiera musicalu odbyła się 16 listopada 1984.

Twórcy("Teatr Muzyczny„Roma”1984 r.)

• Zbigniew Czeski reżyseria
• Krystyna Wodnicka,Ryszard Pietruski scenariusz
• Zbigniew Czeski choreografia
• Jan Tomaszewski muzyka
• Liliana Jankowska scenografia

Obsada(jw.)

• Staszek:Piotr Pręgowski
• Ojciec:Tadeusz Walczak
• Matka Staszka:Alina Kaniewska/Alina Wieczorkówna
• Siostra Staszka:Elżbita Fuglewicz/Ewa Krawcow
• Dozorczyni:Alina Kaniewska/Alina Wieczorkówna
• Hania:Joanna Białek/Grażyna Brodzińska
• Basia:Danuta Renz/Ewa Skołucka
• Fela:Aleksandra Hofman/Krystyna Starościk-Labuda
• Tajniak:Janusz Żełobowski
• Bokser:Antoni Kłopocki
• Student:Jerzy Jeszke
• Majster:Jacek Labuda/Jan Sybilski
• Bartek:Lech Czerkas
• Zocha:Ryszard Wojtkowski
• Żona Zochy:Barbara Perkowska
• Zygmunt:Ireneusz Kozioł/Jerzy Woźniak
• Ojciec Zygmunta:Edward Marczak/Jerzy Piasecki
• Przyjaciel:Mirosław Ochocki/Jerzy Piasecki
• Woziwoda:Kazimierz Łabudź
• Majster szambo:Józef Śpiewak
• Nowa:Krystyna Szyszko/Elżbieta Fuglewicz
• Policjant I:Jan Wengrzik
• Policjant II:Jerzy Woźniak/Mirosław Wójciuk
• Dyrygent:Bogusław Kręgielewski/Zbigniew Pawelec/Wojciech Szaliński/Jan Tomaszewski

"Anielka"

Powieść Bolesława Prusa.Powieść ta po raz pierwszy ukazała się w odcinkach w„Kurierze Warszawskim”(17 IV-8 VII 1880)pod tytułem"Chybiona powieść".Wydanie książkowe w trochę zmienionej wersji ukazało się w 1885 roku.

Treść

Autor stworzył w niej doskonały portret psychologiczny trzynastoletniej dziewczynki Anielki,której prostota dziecięcej naiwności spojrzenia na świat tym bardziej wyostrza konflikty psychologiczne oraz ekonomiczne.Anielka jest córką dziedzica,który okazuje się próżniakiem i utracjuszem rujnującym majątek rodzinny.Anielka,będąc dziewczyną dobrą,wrażliwą i spostrzegawczą przeżywa głębokie rozczarowanie widząc jak głęboko odbiega życiowa praktyka od oficjalnie głoszonych w jej środowisku zasad moralnych.Dom Anielki,z winy nieudolnego ojca rozpada się,a ona sama także umiera w niedostatku nie mogąc znieść śmierci matki.

"Całe zdanie nieboszczyka"

Powieść detektywistyczno-przygodowa Joanny Chmielewskiej(1972 r.)czwarta powieść w dorobku autorki,pierwsza o charakterze przygodowym.Akcja toczy się we Francji,Brazylii,na Sycylii,Danii,NRD i w Polsce.W roku 1999 zekranizowana w Rosji w postaci serialu"Szto skazał pokojnik"(Что сказал покойник),w Polsce emitowanym pod takim samym tytułem jak książka przez TVP.

Treść

Joanna,grająca w nielegalnej szulerni w ruletkę,zostaje przypadkowo wzięta za inną osobę.Pomyłka ta powoduje,że jej to właśnie umierający mężczyzna powierza swe ostatnie słowa,będące wskazówką do odnalezienia cennego skarbu.Jako,że i inni zauważyli ten fakt,zostaje ona porwana przez bandytów i ląduje w Brazylii.Staje ona nie tylko przed problemem wydostania się z miejsca przetrzymywania,ale i jak powiadomić władze o swojej wiedzy,aby się nie natknąć na wysłannika szajki.Ucieczka z Brazylii jachtem Stella di Mare jest tylko prologiem do dalszych wydarzeń Joannę odnajdują członkowie mafii,po czym wtrącają ją do lochu jednego z zamków nad Loarą,ale i cudowne wydostanie się stamtąd nie kończy perypetii bohaterki.