"Quo vadis"

"Quo vadis:Powieść z czasów Nerona"powieść historyczna Henryka Sienkiewicza.Opublikowana najpierw w odcinkach w warszawskiej„Gazecie Polskiej”(lata 1895-1896) i z minimalnym opóźnieniem w stosunku do„Gazety”także w krakowskim dzienniku„Czas” i „Dzienniku Poznańskim”.Wkrótce powieść została wydana w formie druku zwartego,jej premiera odbyła się w Krakowie,w 1896 roku.Powieść odniosła światowy sukces i została przetłumaczona na ponad pięćdziesiąt języków.Pełny tekst powieści"Quo Vadis"znajduje się w rękopisie Biblioteki Narodowej,a we wrocławskim Ossolineum znajduje się 39 luźnych kart pierwszego szkicu powieści.Rękopis BN został zakupiony od spadkobierców Leopolda Kronenberga.Karty znajdujące się w zbiorach Ossolineum pochodzą ze zbiorów rodziny pisarza z Oblęgorka.Często(lecz błędnie)uważa się,że to za powieść"Quo vadis"Henryk Sienkiewicz został nagrodzony nagrodą Nobla.W istocie w 1905 roku Sienkiewicz otrzymał ją za wybitne osiągnięcia pisarskie w literaturze epickiej.Tytuł książki to łaciński zwrot,oznaczający:Dokąd idziesz?Odwołuje się on do słów Quo vadis,Domine?(Dokąd idziesz,Panie?)wypowiedzianych według legendy,przywołanej również w powieści,przez apostoła Piotra do Chrystusa.Ilustracje do powieści wykonywali m.in.znani malarze Piotr Stachiewicz i Jan Styka.W 1894 roku powstały pierwsze rozdział"Quo Vadis",które ukazały się drukiem od marca 1895 roku w warszawskiej„Gazecie Polskiej”,krakowskim„Czasie”oraz„Dzienniku Poznańskim”(do lutego 1896 roku).Wydanie książkowe pojawiło się niedługo później i zrobiło zawrotną karierę w całej Europie.Książka do dziś cieszy się wyjątkową popularnością,została przetłumaczona na 57 języków,w tym na arabski czy japoński,a także esperanto i opublikowana w ponad 70 krajach."Quo Vadis"wielokrotnie adaptowano i wystawiano na deskach teatrów,ukazała się nawet opera oparta na motywach powieści,a w 1913 roku zostało po raz pierwszy sfilmowane. Potem była ekranizowana jeszcze kilkakrotnie.W 2016 r.Sienkiewiczowską powieść odczytywano publicznie podczas akcji społecznej propagującej znajomość literatury narodowej Narodowe Czytanie"Quo Vadis".Z tej okazji 3 września rękopis powieści opuścił na jeden dzień skarbiec Biblioteki Narodowej i można go było oglądać w warszawskim Pałacu Rzeczypospolitej.

Miejsce i czas akcji

Akcja rozgrywa się głównie w Rzymie,podczas końcowych 6 lat panowania Nerona(63–69 r.)akcja epilogu ok.68 r.Wydarzenia pozwalające określić czas akcji to:przybycie Winicjusza do Rzymu po zawarciu pokoju z Armenią(63 r.)pożar Rzymu(64 r.)śmierć Petroniusza(66 r.)śmierć Nerona(68 r.)Rzym był wówczas miastem wielonarodowościowym, ardzo zróżnicowanym.

Opis fabuły

Głównym wątkiem powieści jest miłość Winicjusza i Ligii.Należą oni do dwóch odrębnych światów:Winicjusz jest patrycjuszem rzymskim,Ligia zakładniczką pochodzącą z barbarzyńskiego plemienia Ligów,a także chrześcijanką.Wątek miłosny posiada liczne zwroty akcji:ucieczkę Ligii,jej poszukiwania przez Winicjusza,próbę porwania,przemianę Winicjusza i przyjęcie przez niego chrztu,wreszcie uwięzienie i cudowne ocalenie na arenie.Historyczny wątek powieści skupia się na osobie rzymskiego cesarza Nerona,a także na prześladowaniach i szerzeniu się wiary chrześcijańskiej.Istotną dla utworu postacią jest Petroniusz rzymski patrycjusz,bliski doradca Nerona,wyrocznia smaku i elegancji,będący w powieści symbolemodchodzącej kultury antycznej.Balansujący na krawędzi życia i śmierci,krytykuje pomysł cesarza i przegrywa.Tak jak zaczął,kończy akcję,umierając samobójczo w ramionach ukochanej Eunice.Najbardziej tragiczną i jednocześnie komiczną postacią jest Chilon Chilonides.Nie ma zasad moralnych i jest gotów sprzedać niewinnego.Jednak i w nim zachodzi poważna zmiana,na końcu umiera na krzyżu w obronie tych,których wydał chrześcijan.Punkt kulminacyjny stanowi walka Ursusa z turem.Pokonanie zwierza oznacza szczęśliwe zakończenie wątku miłosnego.Odtąd Ligia,Winicjusz i Ursus są pod opieką ludu rzymskiego.Ten moment symbolizuje także odwrót sympatii Rzymian od Nerona i zwrócenie się ku chrześcijanom.

Bohaterowie

W powieści pojawiają się:

• Augustianie najbliżsi z otoczenia cesarza Nerona(doradcy)
• Patrycjusze możne rody rzymskie w senacie,sprawują najwyższe urzędy,biorą udział w wyprawach wojennych
• Obywatele rzymscy ludzie wolni,ale niezbyt bogaci(kupcy,rzemieślnicy,a także wolna biedota)
• Niewolnicy często to jeńcy wojenni,nie mają żadnych praw,wśród nich wyróżniają się gladiatorzy

Bohaterowie historyczni

• Akte wyzwolenica i kochanka Nerona,pochowała ciało cesarza
• Aulus Plaucjusz konsul,namiestnik Panonii i Brytanii,mąż Pomponii Grecyny
• Lukan poeta,bratanek Seneki,bliski towarzysz Nerona.Brał udział w spisku Pizona,za co został skazany na śmierć i popełnił samobójstwo
• Neron cesarz rzymski,panował w latach 54-68.W 65 r.brutalnie stłumił wymierzony przeciw sobie spisek Pizona.Popełnił samobójstwo w willi wyzwoleńca Faona
• św.Paweł Apostoł
• Petroniusz elegantiae arbiter,mistrz dobrego smaku,patrycjusz rzymski,obiekt zawiści Tygellina,zamieszany w spisek Pizona,popełnił samobójstwo.W utworze Sienkiewicza jest wujem Marka Winicjusza,epikurejczykiem,estetą,odmawia udziału w spisku
• św.Piotr Apostoł
• Pizon konsul,w 65 r.przywódca spisku przeciw Neronowi
• Pomponia Grecyna żona Aulusa Plaucjusza,według przekazu Tacyta rzeczywiście poddana sądowi mężowskiemu z podejrzenia o wyznawanie obcego zabobonu
• Poppea Sabina druga żona Nerona,również jego ofiara zmarła podczas kolejnej ciąży,kopnięta przez cezara
• Seneka Młodszy poeta,pisarz,filozof rzymski stoik,dawny nauczyciel Nerona.Uczestnik spisku Pizona,popełnił samobójstwo
• Tygellin prefekt pretorianów,wierny zausznik Nerona,rywal Petroniusza o względy cesarza
• Wespazjan późniejszy cesarz rzymski,za czasów Nerona namiestnik Afryki.Wsławił się drzemkami podczas występów cesarza,za co popadł w niełaskę
• Westynus konsul,jego pierwszą żoną była Statilia Mesalina,początkowo jeden z najbliższych przyjaciół Nerona,następnie przez niego zgładzony

Bohaterowie fikcyjni

• Marek Winicjusz patrycjusz rzymski,trybun wojskowy.Zakochuje się w Ligii i pod jej wpływem zostaje chrześcijaninem
• Ligia(Kallina)córka wodza barbarzyńskiego plemienia Ligiów,zakładniczka Rzymu,wychowana przez Aulusa Plaucjusza i Pomponie Grecynę.Chrześcijanka,ukochana Marka Winicjusza.Odmawia zostania kochanką Winicjusza i ucieka od niego.Dzięki niej młody patrycjusz przechodzi przemianę,stając się chrześcijaninem.Wówczas Ligia zgadza się go poślubić
• Ursus po chrzcie Urban;służył matce Ligii,po jej śmierci przyrzekł,że będzie bronić jej córki;odznaczał się potężną siłą fizyczną:zabił zapaśnika Krotona,na arenie gołymi rękami pokonał tura
• Glaukus z pochodzenia Grek;lekarz;chrześcijanin;Chilon Chilonides sprzedał w niewolę jego dzieci i żonę;wielokrotnie przebaczał Chilonowi jego czyny,czym w końcu przyczynił się do jego nawrócenia;zginął na krzyżu
• Kryspus fanatyczny chrześcijanin,bardzo radykalny,ginie na krzyżu podczas Igrzysk
• Eunice niewolnica i kochanka Petroniusza,wybiera śmierć samobójczą z ukochanym zamiast wyzwolenia i życia pośród jego bogactw
• Chilon Chilonides filozof;Grek;żyje z nauczania przypadkowych ludzi i oszustw;jest łasy na pieniądze wydaje chrześcijan Neronowi za posadę i złoto,wcześniej sprzedał rodzinę przyjaciela w niewolę;nawraca się pod koniec powieści(po śmierci Glaukusa)
• Germanin Gulo niewolnik,wychowawca i nauczyciel Marka Winicjusza

Interpretacja

Utwór ma wyraźną wymowę ideową,głosi zwycięstwo idei moralnej nad fizyczną przemocą.Pojawiały się interpretacje,które Ligię pochodzącą z północnego ludu Ligiów utożsamiały z Prasłowianami,wiele domysłów snuto na temat kim jest i kogo oznacza Ursus,olbrzym ratujący księżniczkę(Polskę).

Tytuły alternatywne

Tytuły poszczególnych wydań nieznacznie się od siebie różniły.Różnice dotyczyły podtytułów oraz znaku zapytania.

• "Quo Vadis"
• "Quo Vadis?"
• "Quo Vadis:Powieść z czasów Nerona"
• "Quo vadis?:Powieść z czasów Nerona"

Ekranizacje

Na podstawie książki nakręcono kilka filmów:

• "Quo Vadis"reż.Lucien Nonguet i Ferdinand Zecca,1901 r.Francja(film niemy)
• "Quo Vadis?"reż.Enrico Guazzoni,1912 r.Włochy(film niemy)
• "Quo Vadis"reż.Gabriello D'Annunzio i Georg Jacoby,1925 r.Włochy(film niemy)
• "Quo Vadis"reż.Mervyn LeRoy,1951 r.USA
• "Quo Vadis?"reż.Franco Rossi,1985 r.Włochy(serial telewizyjny)
• "Quo Vadis"reż.Jerzy Kawalerowicz,2001 r.Polska.Równocześnie z wersją kinową wyprodukowano wersję telewizyjną sześcioodcinkowy serial o tym samym tytule

Adaptacje muzyczne

• "Quo Vadis"(1907 r.)oratorium,muz.Feliks Nowowiejski
• "Evnika"(1907 r.)balet,muz.Andriej Szczerbaczow,lib.hr.Stenbock-Fermor
• "Quo Vadis"(1909 r.)opera,muz.Jean Nouguès,lib.Henri Caïn
• "Quo Vadis"(1993-94)dramat muzyczny,muz. i lib.Bernadetta Matuszczak

Literackie nawiązanie

Na"Quo Vadis"Sienkiewicza oparta została fabuła powieści"Quo Vadis.Trzecie tysiąclecie"autorstwa Martina Abrama,której akcja rozgrywa się w XXII wieku.