"Dolina Issy"

Powieść Czesława Miłosza wydana w 1955 r.w Paryżu przez Instytut Literacki jako t.10 Biblioteki„Kultury”.

Geneza

Powieść powstawała od jesieni 1953 r.do czerwca 1954 r.we Francji,w Bon nad Lemanem i Brie-Comte-Robert pod Paryżem.Składa się z siedemdziesięciu krótkich rozdziałów numerowanych cyframi rzymskimi.Publikowana była w odcinkach w paryskiej„Kulturze”(1955 r.nr 1/2-6).Przez londyńskie„Wiadomości”uznana została za najlepszą książkę emigracyjną 1955 roku.

W rozmowie z Renatą Gorczyńską poeta wyjaśniał:

Pisząc„Dolinę Issy”byłem bardzo dużym wewnętrznym kryzysie,w wielkim impasie.Wierszy nie mogłem pisać.To był mój zabieg kuracyjny.(…)Po jej napisaniu zacząłem stopniowo wracać do poezji.

Pierwsze wydanie krajowe

O wydanie powieści w Polsce zabiegało Wydawnictwo Literackie w Krakowie.W maju 1957 r.maszynopis utworu wpłynął do wydawnictwa.W sierpniu podpisano umowę,którą jednak anulowano 14 grudnia 1957 r.po dyskusjach w Komisji Wydawniczej przy KC PZPR.Decyzję podjęto„ze względu na ogólną polityczną działalność autora”.Wydawnictwo broniło swej decyzji„wysokimi walorami artystycznymi”,którymi odznaczała się powieść.W rezultacie pierwsze oficjalne wydanie krajowe miało miejsce dopiero w 1981 r.

Tytuł

Według notatek zachowanych w archiwum Miłosza w Beinecke Library w New Haven,pisarz szukał tytułu,krążąc wyobraźnią wokół obrazu rzeki,by odchodząc od Niewiaży i wymyślonej Vezy oraz przepływającej koło Lascaux Vézère,odnaleźć japońskiego poetę Issa(1763-1828),którego nazwisko miało w sobie wdzięk,tajemniczość i wężowatość meandrującego koryta.Inaczej uzasadniał tytuł w przypisie po latach do jednego z wydań powieści:Wybrałem nazwę Issa,bo prawdopodobnie jest bardzo stara(…),a nosi ją kilka rzek w Europie.Poza tym inna rzeka litewska,Dubissa,z nią się kojarzy.W tym moim unikaniu nazwy prawdziwej dopatruję się chęci zapewnienia sobie swobody w snuciu baśni.Pierwowzorem Issy była żmudzka rzeka Niewiaża,w której dolinie znajdowało się miejsce urodzin poety,w powieści występujące jako Ginie.

Charakterystyka

Poetycka powieść,niepozbawiona elementów autobiograficznych,przedstawia dzieje dojrzewającego chłopca Tomasza Dilbina,przebywającego pod opieką dziadków Surkontów we dworze polskim na Litwie kowieńskiej,nad rzeką Issą(Niewiażą).Tłem historycznym opowieści są konflikty narodowościowe i społeczne w niepodległej Litwie po I wojnie światowej,u progu lat dwudziestych XX wieku,reforma rolna,powikłania wynikające z wytyczenia nowej granicy kraju.Przestrzeń krajobrazową tworzy urzekająca kraina lesistych wzgórz,jezior,bagien i moczarów.Chłopca otaczają dziwni,tragicznie dotknięci przez los ludzie,żyjący w świecie zabobonnych wierzeń,prymitywnych obyczajów i pradawnych pieśni.Wszystko to staje się dla dorastającego chłopca materiałem do refleksji filozoficznej nad zagadką bytu i grozą wszechobecnej śmierci.Zdaniem autora to„silnie manichejska książka”,„zamaskowany traktat teologiczny”.

Główne postacie

Utwór Miłosza nie ma typowej,wyrazistej fabuły.Akcja powieści toczy się głównie na Litwie w dolinie zmitologizowanej rzeki Issy.

Tomasz Dilbin główny bohater powieści.Urodził się w szlacheckiej rodzinie w Giniu,litewskiej miejscowości nad rzeką Issą.Jako dziecko chorował na dyfteryt.Kocha przyrodę,w szczególności fascynuje go botanika(zamiłowanie do niej odziedziczył po dziadku).Romuald nauczył go polować,jednak Tomasz nie ma powołania do myślistwa.Matka pragnie zabrać go do Polski,która właśnie po 123 latach niewoli odzyskała niepodległość.Ostatecznie Tomasz wyjeżdża z matką.Romuald Bukowski polski szlachcic.Jest skłócony z matką,która nie może mu darować popełnionego mezaliansu małżeństwa z prostą,wiejską dziewczyną.Romansował z Heleną,ciotką Tomasza

Baltazar dręczony wyrzutami sumienia leśnik.Nie może zapomnieć o tym,że kiedyś zabił człowieka powracającego z niewoli niemieckiej Rosjanina.Baltazar jest alkoholikiem,często popada w ciągi alkoholowe.Wszystko to doprowadza go do postępującego obłędu,a to z kolei staje się przyczyną kolejnego morderstwa,kiedy bowiem w domu leśnika wybucha pożar(spowodowany przez niego samego),sąsiedzi ruszają mu na pomoc,a Baltazar w szaleństwie zabija jednego z nich i ucieka.Chłopi ruszają za nim i podczas bójki zostaje ranny w głowę.Wkrótce umiera w domu Surkonta

Kazimierz Surkont dziadek Tomasza.Zawsze starał się być dla ludzi życzliwy i uczynny,jest jednak skłócony z mieszkańcami wioski.Powodem są grunty i las

Magdalena gospodyni księdza.Jest w nim zakochana,co doprowadza ją do samobójstwa.Jej duch zaczyna nawiedzać wioskę.W celu pozbycia się upiora ekshumowano ciało i odrąbano jej głowę.Kiedy babka Tomasza,stara Dilbinowa umiera,staje się zjawą o wiecznie młodej postaci i spotyka ducha Magdaleny

Barbara służąca Romualda,nieszczęśliwie zakochana w swoim panu.Pragnie zostać jego kochanką i w końcu jej się to udaje

W oczach krytyków

• Irena Sławińska:„Gdy słowa milkną,pozostaje coś jak melodia czysta i prosta bardzo,wzlatująca na dwóch strunach.Na jednej gra się dziecięca i ludowa kantyczka,druga trąca dojrzała,gorzka mądrość poety.Obie(…)prowadzą ku uczczeniu piękna świata i wielkości człowieka”
• Jerzy Zawieyski:„Cóż za proza!Właściwie jest to poezja.Słowo Miłosza jest konkretne,realne,równocześnie poetyckie.Zapewne nie jest to tryb prozy powieściowej,prozaicznej,ale wszystko jest tutaj intersujące,odkrywcze,bardzo świeże”
• Renata Gorczyńska:Pod postacią dziecka jest w swojej poezji równie silnie obecny,co Miłosz erudyta czy Miłosz ironista.Kiedy myślę o tej jego masce,przypomina mi się rysunek Saula Steiberga:stary człowiek trzyma za rękę chłopczyka.Obaj są do siebie bardzo podobni.Dopiero po chwili przychodzi olśnienie ten mały i ten duży to jedna i ta sama osoba na początku i pod koniec życia”
• Jeanne Hersch,tłumaczka powieści na język francuski:„Coś niewyobrażalnego.Czasami o drugiej nad ranem wydawało mi się,że stronice słowników tańczą wokół mnie”

Wydania polskie

• Paryż:Instytut Literacki 1955,1979,1980 r.
• Londyn:Oficyna Poetów i Malarzy 1966 r.
• Kraków:Wydawnictwo Literackie 1981,1989,1993,1994,1998,1999,2000,2002 r.
• Warszawa:Państwowy Instytut Wydawniczy 1995 r.
• Warszawa:Świat Książki 1998 r.
• Warszawa:TMM Polska/Planeta Marketing 2007 r.

Przekłady na języki obce

• "Sur les bords de l’Issa,Paris":Gallimard 1956,1980,1985 r.
• "Das Tal der Issa"Köln:Kiepenheuer und Witsch 1957 r.
• "Das Tal der Issa"Frankfurt am Main:Büchergilde Gutenberg 1961 r.
• "Issadalen"Uppsala:Bromberg 1980,1987 r.
• "Das Tal der Issa"Zürich:Coron 1981 r.
• "Dolina Isse"Ljubljana:Cankarjeva Založba 1981 r.
• "El valle del Issa"Barcelona:Mundo Actual 1981 r.
• "El valle del Issa"Barcelona:Tusquets Editores 1981,1993,1999 r.
• "Issa dalen"København:Borgen 1981 r.
• "Issadalen"Oslo:Aschehoug 1981 r.
• "Issan Laakso"Porvoo:WSOY 1981 r.
• "The Issa Valley"London:Singwick and Jackson;Manchester:Cornacer 1981 r.
• "The Issa Valley"New York:Straus and Giroux 1981,1982,2000 r.
• "U dolini rijeke Isse"Zagreb:Znanje 1981,1986 r.
• "El valle del Issa"Barcelona:Plaza e Janes 1982 r.
• "Het dal van de Issa"Amsterdam:Van der Velden 1982 r.
• "The Issa Valley"Calcutta:Rupa 1982 r.
• "Das Tal der Issa"München:Dt.Taschenbuch-Verl 1983 r.
• "The Issa Valley"London:Sphere Books 1984 r.
• "Das Tal der Issa"Roman,Leipzig/Weimar:Gustav Kiepenheuer 1988 r.
• "El valle del Issa"Madrid:Plaza y Janes 1989 r.
• "Isos slėnis"Vilnius:Vaga 1991 r.
• "Údolí Issy"Praha:Mladá Fronta 1993 r.
• "Az Issa völgye"Budapest:Magvető Konyvkiado 1994 r.
• "Dolinata na Isa"Sofia:Izdatelska K’sa“Christo Botev”1994 r.
• "La vall de l’Issa"Barcelona:Edicions 62 1998 r.(katal.)
• "Das Tal der Issa"Frankfurt am Main:Eichborn,1999,2000
• "Isos slėnis"Romanas,Kaunas:Pasaulio lietuvių kultūros,mokslo ir švietmo centras 2001 r.
• "The Issa Valley"London:Penguin Books 2001 r.
• "Dalìna Ìsy"Mìnsk:Logvìnaŭ 2011 r.
• "Dolina Issy"Sankt Petersburg:Iwan Limbach 2012 r.
• "Dolina Ise"Beograd:Paideia 2013 r.
• "Dolinata na riekata Isa"Skopje:WIG Zenica 2015 r.

Recenzje i omówienia

• Błoński Jan„Dolina Issy”,„Przegląd Kulturalny”1957 r.nr 24,s.10-11
• Bolecki Włodzimierz,Proza Miłosza„Pamiętnik Literacki”1984 r.z.2,s.133-164
• Borejko Marta Pokusa manichejska w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza,„Morze Zjawisk”2003 r.nr 2-3,s.103-110
• Bratkowska Katarzyna Klątwa myśliwego.O mężczyznach w„Dolinie Issy”,„Res Publica Nowa”1999 r.nr 9,s.18-26
• Brzóstowicz Monika Dom rodzinny w"Dolinie Issy"Obecność i wartość,„Pamiętnik Literacki”1997 r.z.2,s.13-32
• Bukowski Piotr,Data-Bukowska Ewa Deskrypcja i porządek wrażeń.Problem obrazowania w szwedzkim przekładzie"Doliny Issy",„Acta Sueco-Polonica”2000 r.nr 8-9,s.17-31
• Burek Tomasz Autobiografia jako rozpamiętywanie losu.Nie tylko o„Rodzinnej Europie”,„Pamiętnik Literacki”1981 r.z.4,s.129-131
• Duszka Wanda Zdumiewające urządzenie świata,„Tygodnik Powszechny”1982 r.nr 38,s.6
• Fiut Aleksander„Dolina Issy”przypowieść o wtajemniczeniu„Znak”1981 r.nr 4-5,s.107-119
• Jackiewicz Mieczysław W Miłoszowej Dolinie Issy,„Gazeta Olsztyńska”1988 r.nr 281,s.4
• Kamińska Maria„Dolina Issy”czyli poznawanie Miłosza„Polonistyka”1992 r.nr 10,s.599-605
• Karaś Romuald Na tropach„Doliny Issy”,„Tygodnik Kulturalny”1986 r.nr 32,s.11
• Karren Tamara„Dolina Issy”,książka i film„Związkowiec”(Toronto)1984 r.nr 18,s.3
• Karska Katarzyna Pejzaż jarmarczny kreowanie świata przedstawionego.Na podstawie„Doliny Issy”Czesława Miłosza,filmowej adaptacji powieści,plakatów i fotosów z filmu„Akcent”2001 r.nr 1-2,s.236-242
• Kłoczowski Piotr Nagi chłopiec i czarne słońce(„Dolina Issy”)„Zeszyty Literackie”2001 r.nr 3(75),s.106-108
• Korczarowska Natasza Ocaleć przeszłość od nieznaczenia.„Dolina Issy”Tadeusza Konwickiego„Kwartalnik Filmowy”1999 r.nr 26-27,s.262-270
• Kowalczyk Andrzej Stanisław Issa,domowa rzeka„Ojczyzna Polszczyzna”1996 r.nr 4,s.29-30
• Kowalczyk Andrzej Stanisław Miłosza„Dolina Issy”wobec horyzontu oczekiwań odbiorcy„Przegląd Powszechny”1985 r.nr 3,s.406-422
• Kowalczyk Andrzej„Dolina Issy”Czesława Miłosza na tle polskiej tradycji literackiej„Polonistyka”1983 r.nr 2,s.94-103
• Kowalewska Danuta Świat czarów i demonów w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza wobec tradycji przedromantycznej„Literatura Ludowa”2007 r.nr 2,s.29-38
• Lebioda Dariusz Tomasz Szaleństwo Baltazara.„Dolina Issy”u początku XXI wieku„Temat”2007 r.nr 8-10,s.38-46
• Łoziński Łukasz Demonologia Czesława Miłosza.Dolina Issy w perspektywie etnologicznej„Polisemia”2011 r.nr 2
• Lichniak Zygmunt Piękno i polityka„Kierunki”1956 r.nr 32-33,s.11
• Mackiewicz Antoni O lituanizacji językowej w„Trylogii”oraz w„Dolinie Issy”,„Język Polski w Szkole Średniej”1991 r.z.3-4,s.72-78
• Mackiewicz Stanisław Precz z mej pamięci…„Wiadomości”(Londyn)1955 r.nr 38,s.2
• Malicki Jan Tradycje ariańskie w Miłoszowej„Dolinie Issy”,„Przegląd Humanistyczny”1987 r.nr 7/8,s.15-28
• Marx Jan Otwieranie pięciu zmysłów„Poezja”1981 r.nr 7,s.33-48
• Mieroszewski Juliusz Najwybitniejsza książka roku 1955„Kultura”(Paryż)1956 r.nr 4,s.92
• Pacholski Arkadiusz Duchy znad Issy„Integracje”1993 r.nr 29,s.110-111
• Poprawa Adam Ocalenie.Czas w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Przegląd Powszechny”1987 r.nr 7-8,s.179-190
• Sawaniewska-Mochowa Zofia O polszczyźnie„litewskiej”w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”1985 r.t.23,s.65-85
• Sędziak Henryka Znaczenie i składnia czasownikowych predykatów mentalnych w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Białostockie Archiwum Językowe”2004 r.nr 4,s.149-163
• Sławińska Irena„To jest daleki kraj...”,„Tygodnik Powszechny”1957 r.nr 16,s.9
• Staśkiewicz Mariola Helena Przestrzeń kraju dzieciństwa w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy.Studia Filologiczne.Filologia Polska”1996 r.z.17(40),s.99-113
• Taylor Nina Bohater powieści i element autobiograficzny w„Dolinie Issy”,„Wychowanie Ojczyste”(Londyn)1984 r.nr 1,s.17-20
• Taylor Nina Historia współczesna w„Dolinie Issy”,„Wychowanie Ojczyste”(Londyn)1983 r.nr 4,s.6-8
• Tekielski Krzysztof Regionalizmy kresowe w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Język Polski”1984 r.nr 1-2,s.34-40
• Urbanowski Henryk Młodego Miłosza spotkanie z pogaństwem„Walka Młodych”1982 r.nr 31,s.9
• Vallee Lilian„Dolina Issy”Interpretacja,„Literatura na Świecie”1981 r.nr 6,s.300-311
• Woźniak-Łabieniec Marzena„Dolina Issy”w dokumentach cenzury.Wokół odwilżowej recepcji powieści Czesława Miłosza„Teksty Drugie”2011 r.5,s.97-111
• Zaleski Marek Chłopiec imieniem Tomasz,[w:]Cz.Miłosz"Dolina Issy"Kraków 2009 r.s.262-276
• Zawada Andrzej W dolinie Issy„Nowe Książki”1996 r.nr 6,s.61-62
• Zawieyski Jerzy Nad książkami w roku 1956„Twórczość”1957 r.nr 10-11,s.47
• Zengel Kazimiera„Dolina Issy”Czesława Miłosza powrotem do korzeni„Język Polski w Szkole Średniej”1993/1994,nr 1,s.36-46
• Zioło Michał Summa miejsc,ludzi i natury„W Drodze”1997 r.nr 6,s.36-40
• Żywiołek Artur Mit inicjacyjny w„Dolinie Issy”Czesława Miłosza„Kresy”1997 r.nr 32,s.234-239

Ekranizacja

Według znawców powieść Miłosza to dzieło zupełnie nienadające się na ekranizację.Jednak za namową samego autora,a także jego rodziny,Tadeusz Konwicki podjął próbę sfilmowania"Doliny Issy".Film ten powstał w roku 1982.