"Dziady część I"

Utwór dramatyczny Adama Mickiewicza należący do cyklu dramatów"Dziady".Utwór ma charakter nieukończony, nie został także wydany za życia artysty.Powstawał prawdopodobnie na początku 1821 roku.Po raz pierwszy do druku trafił w wydanym w Paryżu w 1860 roku podsumowaniu ważniejszych dzieł Mickiewicza.Zawiera zbiór niepowiązanych ze sobą scen.Pierwsza część"Dziadów"może być traktowana jako początek lub zakończenie cyklu.W utworze pojawia się,podobnie jak w części II,postać Guślarza,opis obrzędu cmentarnego,oraz Chór młodzieńców i Chór młodzieży.Część badaczy uważa,że te Chóry stanowią literacką kreację filomatów,z którymi Mickiewicz w okresie pisania utworu prowadził spór filozoficzno-światopoglądowy.Historycy literatury nie potrafią odpowiedzieć na pytanie dlaczego autor ani nie ukończył tej części"Dziadów",ani nie zniszczył rękopisu.Niektórzy badacze utrzymują,że ten utwór jest ukończoną całością,złożoną z luźnych fragmentów.

Nawiązania we współczesnej kulturze

Tytuł słynnego filmu Andrzeja Wajdy"Niewinni czarodzieje"jest cytatem z początkowego fragmentu utworu Mickiewicza:"Mędrce dawnych wieków/Zamykali się szukać skarbów albo leków/I trucizn my niewinni młodzi czarodzieje/Szukajmy ich,by otruć własne swe nadzieje".

"Dziady"

Cykl dramatów romantycznych Adama Mickiewicza publikowany w latach 1823-1860.

Składają się na niego cztery luźno powiązane części:

• "Dziady część II"dramat z 1823 roku
• "Dziady część IV"dramat z 1823 roku
• "Dziady część III"dramat z 1832 roku
• "Dziady część I"dramat ogłoszony pośmiertnie w 1860 roku(nieukończony)

Oprócz dramatów,w skład II części wchodzi wiersz"Upiór"publikowany początkowo jako osobny utwór,zaś w skład III część rozległy Ustęp epicki komentarz ukazujący obraz carskiej Rosji,zakończony słynnym wierszem"Do przyjaciół Moskali".Elementem spajającym te części jest obrzęd dziadów dokładnie przedstawiony w części II,wspominany przez Gustawa w cz.IV i odbywający się w scenie IX cz.III.W utworze znajdują się liczne wątki autobiograficzne,zawarte są w nim idee romantyzmu,także polskiego,związanego z walką narodowowyzwoleńczą z rosyjskim zaborcą.

Opis utworów

"Dziady część II"

"II część Dziadów",chronologicznie pierwsza,powstawała w latach 1820-1821,w okresie wileńsko-kowieńskim życia Adama Mickiewicza(stąd określenie Dziady Wileńsko-Kowieńskie).Została opublikowana po raz pierwszy w II tomie Poezji.Utwór poprzedza balladowy wiersz"Upiór".Akcja toczy się w Dzień Zaduszny(w nocy)w kaplicy,gdzie zebrała się grupa ludzi z pobliskiej wioski.Trwa ludowy obrzęd Dziadów,któremu przewodniczy Guślarz.Zebrani wzywają kolejno dusze czyśćcowe,chcąc ulżyć im w cierpieniu.Na ich wezwanie przybywają trzy rodzaje duchów:lekkie,ciężkie i pośrednie.Kiedy obrzęd dobiega końca,nieoczekiwanie zjawia się jednak kolejny duch,który nie reaguje na wezwania i przekleństwa Guślarza i reszty zgromadzonych.Duch ten zmierza w stronę jednej z wieśniaczek i wskazuje na swoje zranione serce.Chłopi wyprowadzają wieśniaczkę,a widmo podąża za nimi.Zjawienie się tajemniczego ducha w pewien sposób tłumaczy wiersz"Upiór"dołączony do"Dziadów"przez Mickiewicza.Tytułowy bohater tego utworu postać o nieokreślonym statusie egzystencjalnym nie żyje,ale i nie umarł ostatecznie,jest duchem skazanym za grzech(samobójstwo)na karę corocznego powtarzania swego cierpienia na świecie.Cierpienie to jest związane z nieszczęśliwą miłością i życiem wśród ludzi,którzy go nie rozumieją.

"Dziady część IV"

Ta część"Dziadów",chronologicznie druga,powstała w latach 1821-1822 i została opublikowana w II tomie Poezji.Wraz z częścią II jest nazywana Dziadami Wileńsko-Kowieńskimi.Jest to dramat o tematyce miłosnej,w którym głównym bohaterem jest nieszczęśliwy kochanek Gustaw.Akcja utworu toczy się w dzień zaduszny między godziną dziewiątą wieczorem a północą,natomiast miejscem akcji jest dom księdza,który w przeszłości był nauczycielem głównego bohatera.Osobowość Gustawa została ukształtowana poprzez lekturę"Nowej Heloizy"Rousseau oraz"Cierpień młodego Wertera"Goethego.Utwory te uczyniły z niego indywidualistę,a nawet pchnęły go do samobójstwa.Kochanka głównego bohatera jest określana jako nadludzka dziewica,została bowiem uwznioślona i uświęcona.Jest dla niego przeznaczeniem i darem niemalże nadprzyrodzonym.Jednak od momentu poślubienia jej przez osobę bogatą i utytułowaną dla Gustawa rozpoczyna się godzina rozpaczy,przepełniona egzaltacją,miłosnym cierpieniem,udręką zazdrości.Cierpienie to zostało wyrażone językiem jak na owe czasy bardzo nowoczesnym.Ta część jest uważana przez badaczy m.in.za studium psychologiczne.Ksiądz,słuchacz historii Gustawa,jest przez niego postrzegany za uosobienie racjonalizmu,zdrowego rozsądku i konformizmu;potrafi posługiwać się tylko maksymami,powiedzeniami o charakterze popularnych porzekadeł,np.Pan Bóg daje,Pan Bóg bierze!Po smutkach wesele.Z kolei nieszczęśliwy kochanek reprezentuje romantyczny spirytualizm.

"Dziady część III"

Trzecia,ostatnia ukończona część dramatu,została napisana wiosną 1832 roku i nazywana jest Dziadami Drezdeńskimi(wiąże się to z pobytem Mickiewicza w Dreźnie).Tekst opublikowano po raz pierwszy w 1832 roku jako IV tom Poezji(w wydaniu zbiorowym)oraz rok później w edycji osobnej.Przez badaczy ta część Dziadów jest uważana za arcydzieło polskiego dramatu romantycznego,m.in.ze względu na połączenie w jednym utworze problematyki polityczno-historycznej z metafizyczną.Charakterystyczną cechą tego dramatu jest jego nieciągłość,fragmentaryczność i otwarta,swobodna kompozycja.Żaden z licznych wątków fabularnych nie został ukończony,losy bohaterów są niedopowiedziane(z wyjątkiem Doktora,który ginie od uderzenia piorunem).Do całego cyklu nawiązuje scena IX(obrzęd tytułowych Dziadów).Mickiewicz poszukiwał nowej formy dramatu,odmiennego od konstrukcji utworów Szekspira,Calderona,Goethego czy Schillera.Entuzjastycznie przyjął pojawienie się dramatów Dittmera i Cavé pt.Les soirées de Nauilly,esquisse dramatiques et historiques(1827 r.)w których dostrzegał nowatorstwo.Plan historyczny utworu dzieli się na dwie części:jawną(oficjalny wymiar rzeczywistości) i ukrytą(martyrologia,spiski i walka narodowowyzwoleńcza).W części jawnej(Dom wiejski pode Lwowem,Salon Warszawski,Pan Senator)poeta staje się bezlitosnym analitykiem i krytycznym obserwatorem zaprezentowanej w utworze zbiorowości.Zbiorowość ta dzieli się na„lewą” i „prawą”stronę.W części ukrytej autor zawarł swoją drezdeńską koncepcję martyrologicznej historii Polski.Jedną z cech charakterystycznych dla tej części Dziadów jest mesjanizm,polegający na eksploatowaniu paraleli pomiędzy cierpieniem Jezusa a ofiarą Polaków pozbawionych własnej państwowości i prześladowanych.Ofiara ta ma mieć,według Mickiewicza,charakter uniwersalny,stanowi bowiem powtórzenie odkupienia Chrystusa.Wyrazicielem takiej postawy w utworze jest Ks.Piotr,który posiada zdolność przewidywania przyszłości(„widzenia”).Jego przepowiednie mają charakter optymistyczny,chociaż ich treść jest bardzo nieprecyzyjna(np.liczba 44);podjęto wiele różnych prób interpretacji tych wizji.Przeciwieństwem ks.Piotra w utworze jest Konrad,którego cechuje indywidualizm,świadomość własnej wyjątkowości,a nawet duma urastająca do pychy.Źródło takiej postawy tkwi w przekonaniu,że jest wielkim poetą,dzięki czemu dysponuje wyjątkową mocą(Ja czuję nieśmiertelność,nieśmiertelność tworzę,Cóż Ty większego mogłeś zrobić Boże?sc.II,w.54-55).Posiada zdolność do odczuwania bólu za cały naród polski.W tzw.Wielkiej Improwizacji podnosi bunt przeciwko Bogu,żądając od Niego władzy nad światem,aby urządzić go lepiej.Oskarża Boga w ten sposób o całe zło,a do tak gwałtownych żądań popycha Konrada odczuwanie cierpień własnego narodu(Ja i ojczyzna to jedno.Nazywam się Milijon bo za milijony Kocham i cierpię katusze,w.259-261).Żąda od Stwórcy całkowitej kontroli nad ludźmi,dlatego też marzenie o szczęściu i pokoju na Ziemi nosi cechy tyranii.Jednak Konrad nie zostaje wyraźnie w utworze potępiony.

"Dziady część I"

Pierwsza część"Dziadów"nie została ukończona ani wydana za życia artysty.Utwór powstawał prawdopodobnie na początku 1821 roku.Autorski tytuł brzmiał:"Dziady.Widowisko".Po raz pierwszy do druku trafiła w wydanym w Paryżu w 1860 roku podsumowaniu ważniejszych dzieł Mickiewicza.Zawiera zbiór niepowiązanych ze sobą scen.Pierwsza część"Dziadów"może być traktowana jako początek lub zakończenie cyklu.W utworze pojawia się, podobnie jak w części II,postać Guślarza,opis obrzędu cmentarnego oraz Chór młodzieńców i Chór młodzieży.Część badaczy uważa,że te Chóry stanowią literacką kreację filomatów,z którymi Mickiewicz w okresie pisania utworu prowadził spór filozoficzno-światopoglądowy.Historycy literatury nie potrafią odpowiedzieć na pytanie,dlaczego autor ani nie ukończył tej części"Dziadów",ani nie zniszczył rękopisu.Niektórzy badacze utrzymują,że ten utwór jest ukończoną całością,złożoną z luźnych fragmentów.

Niektóre inscenizacje"Dziadów"

W Polsce

• 31 października 1901:Adama Mickiewicza„Dziady”.Sceny dramatyczne,prapremiera dramatu w Teatrze Miejskim w Krakowie(obecnie Teatr im.Juliusza Słowackiego),w opracowaniu tekstu i w inscenizacji Stanisława Wyspiańskiego.W roli Konrada wystąpił Andrzej Mielewski.Wyspiański dokonał licznych skrótów w tekście,rezygnując z niektórych wątków
• 1934 r."Dziady".Poema widowisko w Teatrze Polskim w Warszawie,w reżyserii Leona Schillera.Była to realizacja„Teatru Ogromnego”,koncepcji rozwiniętej z idei Stanisława Wyspiańskiego i Edwarda Gordona Craiga.W roli Gustawa–Konrada wystąpił Józef Węgrzyn.Scenografię zaprojektował Andrzej Pronaszko
• 1961 r."Dziady"w Teatrze 13 Rzędów w Opolu,w reżyserii Jerzego Grotowskiego,scenografia Jerzy Gurawski,kostiumy Waldemar Krygier
• 1967 r."Dziady"w Teatrze Narodowym,w reżyserii Kazimierza Dejmka i ze scenografią Andrzeja Stopki.Przedstawienie zyskało wymiar polityczny,zaniepokojone jego odbiorem społecznym i antyradziecką wymową władze komunistyczne nakazały zdjęcie spektaklu z afisza.Decyzja spowodowała protesty,które zapoczątkowały wydarzenia Marca 1968 r.Główną rolę w przedstawieniu zagrał Gustaw Holoubek(Gustaw-Konrad),partnerowali mu m.in.Józef Duriasz(ksiądz Piotr),Zdzisław Mrożewski(senator),Kazimierz Opaliński(guślarz),Barbara Rachwalska(Pani Rollison),Stanisław Zaczyk(Adolf),Ignacy Machowski(doktor)
• 1973 r."Dziady"w Starym Teatrze w Krakowie,w reżyserii Konrada Swinarskiego.Odtwórcą roli Konrada był Jerzy Trela.Jednym z zabiegów inscenizacyjnych było połączenie sceny z widownią poprzez budowę specjalnego pomostu.Dzięki zakwestionowaniu tradycyjnego podziału publiczność stała się aktorem,który tak jak pozostali aktorzy brał udział w sztuce.Przedstawienie Swinarskiego wystawiano 269 razy,do roku 1983
• 2011 r."Dziady"w Teatrze im.St.Wyspiańskiego w Katowicach,w reżyserii Krzysztofa Babickiego.Współczesna interpretacja dzieła,będąca próbą znalezienia w nim prawd aktualnych po dziś dzień
• 22 kwietnia 2011:w Teatrze Polskim w Bydgoszczy,w reżyserii Pawła Wodzińskiego
• 22 marca 2014:w Teatr Nowy w Poznaniu,w reżyserii Radosława Rychcika

Za granicą

• 1937 r."Dziady"w Teatrze Narodowym w Soii, w reżyserii Leona Schillera
• 1990 r."Dziady"w Wileńskim Teatrze Dramatycznym,w reżyserii Jonasa Vaitkusa.W rolę Konrada wcielił się Valentinas Masalskis.Spektakl zawierał wszystkie części dramatu

Spektakle Teatru Telewizji

• 1959 r.Sceny dramatyczne z„Dziadów”spektakl Teatru Telewizji w reżyserii Adama Hanuszkiewicza
• 1981 r."Dziady cz.III"spektakl Teatru Telewizji w reżyserii Jana Kulczyńskiego
• 1983 r."Dziady"spektakl Teatru Telewizji w reżyserii Konrada Swinarskiego
• 1997 r."Dziady"spektakl Teatru Telewizji w reżyserii Jana Englerta
• 2011 r."Dziady"spektakl Teatru Telewizji w reżyserii Krzysztofa Babickiego(telewizyjne przeniesienie spektaklu zarejestrowanego na Dużej Scenie Teatru Śląskiego w Katowicach)

Film

Filmowej adaptacji dramatu dokonał w 1989 r.Tadeusz Konwicki."Lawa".Opowieść o„Dziadach”Adama Mickiewicza oprócz treści zawartych w tekście Mickiewicza odwołuje się do XX-wiecznej historii Polski(obrazy męczeństwa narodu z czasów II wojny światowej,pielgrzymka papieża Jana Pawła II,obrazy współczesnej Warszawy).Rola Gustawa–Konrada rozpisana została na dwóch aktorów:Gustawa Holoubka i Artura Żmijewskiego.W ogromnej obsadzie filmu znaleźli się też m.in.Teresa Budzisz-Krzyżanowska,Maja Komorowska,Henryk Bista,Piotr Fronczewski,Grażyna Szapołowska i Jan Nowicki.

"Dziady"w kulturze

Austriacki filozof,pisarz i poeta Siegfried Lipiner na zlecenie polskiego arystokraty hrabiego Karola Lanckorońskiego dokonał przekładu"Dziadów"na język niemiecki,które ukazały się drukiem w 1887 roku w Lipsku pod tytułem"Todtenfeier"("Święto zmarłych","Uroczystość żałobna") Kompozytor Gustav Mahler„czekał”na ten tekst.Na karcie tytułowej utworu,który zaczął komponować dał taki właśnie tytuł„Totenfeier”.W zamyśle kompozytora był to poemat symfoniczny.Po śmierci Hansa von Bülowa Mahler zmienił koncepcję dzieła i tak powstała II Symfonia c-moll„Zmartwychwstanie”.„Totenfeier”stało się teraz pierwszą częścią II Symfonii.Mahler oddzielił wyraźnie I część symfonii od pozostałych ogniw,żądając w partyturze„przynajmniej pięciominutowej przerwy”.Fragment z"Dziadów"Adama Mickiewicza ukazał się również w grze komputerowej"Wiedźmin 3:Dziki Gon"firmy CD Projekt RED w zadaniu pobocznym o tytule"Dziady".

"Barbara Radziwiłłówna"

Tragedia Alojzego Felińskiego napisana w latach 1809-1811,po raz pierwszy wystawiona w 1817 r.w Teatrze Narodowym,opublikowana w 1820 r.Dramat,spełniający reguły poetyki klasycystycznej,ukazuje historię miłości Zygmunta Augusta,ostatniego króla z dynastii Jagiellonów i Barbary Radziwiłłówny,pochodzącej z litewskiego rodu Radziwiłłów.Osią sztuki jest konflikt między racją stanu a prywatnym szczęściem władcy.Wydarzenia historyczne przekształcone zostały w taki sposób,by ukazywać istotę dziejów I Rzeczypospolitej.Utwór uważany był za szczytowe osiągnięcie polskiego dramatu klasycystycznego.

 

"Balladyna"

Tytuł tragedii w pięciu aktach,napisanej przez Juliusza Słowackiego w Genewie w 1834 roku,a wydanej w Paryżu w roku 1839(w epoce romantyzmu).Wykonana na scenie po raz pierwszy w 1862 r.Autor poświęcił swój utwór Zygmuntowi Krasińskiemu,„autorowi Irydiona”.Balladyna to również imię głównej bohaterki wspomnianego utworu.Utwór Słowackiego to opowieść o żądzy władzy i o dorastaniu do roli zbrodniarza.Nie przypadkiem też imię głównej bohaterki nawiązuje do ballady,w której zazwyczaj pojawiają się motywy fantastyczne i elementy wierzeń ludowych.

Treść

Balladyna i Alina to siostry,mieszkające wraz z matką w ubogiej chacie w lesie.Nimfa,królowa jeziora Gopła,Goplana,zakochana w kochanku Balladyny,Grabcu,przez swą zazdrość miesza się w ludzkie sprawy i gmatwa ich losy.Do chaty sióstr przyjeżdża bogaty książę Kirkor,wiedziony tam przez sługę Goplany,Skierkę.Goplana ma nadzieję,że Kirkor zakocha się w Balladynie,a wtedy Grabiec zostanie tylko dla niej.Jednak jej sługa,Skierka,sprawia,że książę zakochuje się w obu siostrach.Żeby zdobyć męża,dziewczęta współzawodniczą w zbieraniu malin.Ta z sióstr,która pierwsza zbierze pełny dzbanek,ma wziąć Kirkora za męża.Gdy okazuje się,że Alina wygrywa,Balladyna zabija ją nożem.Jedynym świadkiem tej zbrodni jest Grabiec przemieniony przez Goplanę w płaczącą wierzbę.W domu Balladyna tłumaczy nieobecność swej siostry tym,iż Alina uciekła z kochankiem.O zbrodni przypomina Balladynie krwawa plama na czole,niedająca się zmyć,oraz dręczące ją koszmary i wyrzuty sumienia.Ciało Aliny odnajduje pasterz Filon i zakochuje się w martwej dziewczynie.Tuż po ślubie Kirkor wyjeżdża na bitwę pod Gnieznem,by odzyskać tron dla prawowitego króla,Popiela III,który został wygnany ze swego pałacu i mieszka w lesie jako pustelnik.Do zamku mają wkrótce przyjechać weselni goście.Balladyna wstydzi się swej matki,każe ją zamknąć w wieży.Między Balladyną a Fon Kostrynem,rycerzem Kirkora,nawiązuje się romans.Balladyna udaje się do pustelnika,by zlikwidował plamę z jej czoła.Ten jednak potrafi czytać z ludzkich serc poznaje prawdę o zbrodni.Scenę obserwuje Kostryn,zna sekret kochanki.Wspólnie zabijają(choć to Balladyna zadaje śmiertelny cios)posłańca od księcia,rycerza Gralona,który przywiózł skrzynię dla Balladyny,prezent od męża ta śmierć nie była konieczna,ale w ten sposób kochankowie stają się wspólnikami w zbrodni,a o to chodziło Kostrynowi.Odbywa się uczta w zamku,na której jest obecny m.in.Grabiec w przebraniu dzwonkowego króla,które sprawiła mu Goplana,oraz sługi nimfy:Skierka i Chochlik.Balladyna wypiera się swojej matki i każe wygnać ją z pałacu.Na dźwięk melodii granej przez Chochlika i tajemniczego śpiewu opowiadającego historię jej zbrodni,Balladyna popada w obłęd.Słyszy głosy z zaświatów,ukazuje jej się duch Aliny,odpędza go,aż wreszcie mdleje.W nocy Balladyna zabija śpiącego Grabca.Razem z kochankiem zabierają mu koronę Popielów symbol prawowitej władzy królewskiej,którą Grabiec dostał od Goplany po czym wyruszają ze swoją armią do Gniezna,by objąć władzę.W bitwie Fon Kostryn pokonuje wojska Kirkora,zaś sam Kirkor ginie na polu walki.Po bitwie Balladyna pozbywa się Fon Kostryna podając mu kawałek chleba ukrojony zatrutym nożem.Wkrótce Kostryn umiera w męczarniach przed śmiercią ostrzegając przed rządami Balladyny.Balladyna zostaje królową.Kanclerz informuje ją,że zgodnie z tradycją nowa władczyni powinna rozstrzygnąć kilka spraw sądowych wnoszonych przez poddanych.Pierwsza jest sprawa o otrucie Fon Kostryna wniesiona przez lekarzy.Balladyna zmuszona jest wydać na nieznanego zabójcę wyrok śmierci.Następna jest sprawa o zabójstwo Aliny wniesiona przez Filona również w tym przypadku Balladyna skazuje nieodnalezionego mordercę na śmierć.Do pałacu wkracza wdowa,matka Balladyny,oślepiona piorunem,skarżąc się na córkę,która wyparła się swojej matki i wygnała ją z zamku w trakcie burzy.Nie chce jednak zdradzić imienia córki i umiera na torturach.To właśnie Balladyna-królowa jest wyrodną córką.Zmuszona przez kanclerza do wydania wyroku ponownie orzeka karę śmierci.Ten potrójny wyrok na Balladynie wymierza sam Bóg uderza piorunem,zabijając ją.

Bohaterowie

Postacie dramatu

• Balladyna główna(tytułowa)bohaterka;córka ubogiej wdowy;rozpieszczana i faworyzowana przez matkę;bezwzględnie dążąca do władzy;ukochana Grabca;żona Kirkora;kochanka Fon Kostryna,którego zabiła;wydała na siebie wyrok śmierci(została uśmiercona przez uderzenie piorunem).Miała czarne włosy,ciemne oczy i alabastrową cerę
• Alina młodsza siostra Balladyny.Była szczerą,uczciwą i niezwykle pracowitą dziewczyną o dobrym sercu.Zawsze skora do żartów i uśmiechu.Kochała matkę i siostrę ponad wszystko.Podczas zbierania malin,uzbierała dzban owoców,który była nawet gotowa oddać siostrze,gdyby ta poprosiła.Została jednak zamordowana przez Balladynę.Alina była bardzo piękna.Miała długi,złocisty warkocz,wesołe,niebieskie oczy i różane policzki
• Wdowa stara matka Balladyny i Aliny;wygnana z zamku;oślepiona przez piorun;ginie na torturach nie chcąc wyjawić imienia złej córki,gdyż wie,że skazałaby w ten sposób Balladynę na śmierć
• Kirkor bogaty książę,szukający za radą pustelnika ubogiej,wiejskiej dziewczyny za żonę;starał się przywrócić gnieźnieński tron dla prawowitego władcy Popiela III(pustelnika);ginie w walce z wojskiem Balladyny i Kostryna
• Pustelnik król Popiel III;zrzucony z tronu i wygnany z zamku przez swojego brata,który rozkazał zabić jego dzieci i sam objął władzę w Gnieźnie;zabity na rozkaz Balladyny
• Grabiec syn zakrystiana,pijak,kochanek Balladyny i obiekt uczuć Goplany,jako płacząca wierzba świadek zbrodni na Alinie,jako dzwonkowy król gość na uczcie weselnej;we śnie zabity przez Balladynę
• Filon pasterz,typowy romantyczny bohater,beznadziejnie szukający miłości;odnajduje martwą Alinę i zakochuje się w niej od pierwszego wejrzenia
• Fon Kostryn podaje się za niemieckiego grafa,ale jest synem wisielca,rycerz Kirkora,który pod jego nieobecność ma się opiekować Balladyną,tymczasem staje się jej kochankiem,później ginie z jej ręki
• Gralon posłaniec od Kirkora,bez potrzeby zamordowany przez Balladynę i Kostryna
• Kanclerz pomagał Balladynie w osądzaniu zbrodniarzy
• Wawel dziejopis,prowadzi rozmowę z publicznością w epilogu;badacze literatury dopatrywali się w nim uosobienia Joachima Lelewela
• Paź mało ważna postać w utworze
• Lekarz stwierdził zatrucie u Fon Kostryna

Postacie fantastyczne

• Goplana nimfa,królowa jeziora Gopła,zakochała się w Grabcu,gdy uratowała mu życie wyciągając go z jeziora
• Skierka oddany i pracowity sługa Goplany,za sprawą jego czarów Kirkor zakochuje się jednocześnie w Alinie i Balladynie
• Chochlik leniwy,marudny i nieuczciwy sługa Goplany

Adaptacje i inscenizacje utworu

• Na motywach"Balladyny"osnuta jest opera"Goplana"Władysława Żeleńskiego napisana w 1896 roku do libretta Ludomiła Germana
• Na podstawie"Balladyny"powstała adaptacja"Balladyna 68"Jeremiego Przybory na potrzeby Teatru Niedużego
• Najsłynniejsza teatralną inscenizacją utworu był spektakl w reżyserii Adama Hanuszkiewicza z Anną Chodakowską w Teatrze Narodowym w Warszawie premiera 1974 r.
• W 1994 r.Baśniową"Balladynę"wystawił w Teatrze Powszechnym Jarosław Kiljan Balladynę zagrała Dorota Landowska
• W 1996 r.Hanuszkiewicz zrealizował"Balladynę"powtórnie,w roli Balladyny wystąpiła Edyta Jungowska
• W 2009 roku powstała pierwsza filmowa,współczesna adaptacja"Balladyny"wyreżyserowana przez Dariusza Zawiślaka z udziałem amerykańskiej gwiazdy filmowej Faye Dunaway.Film powstał z okazji 200 rocznicy urodzin Juliusza Słowackiego,która przypadł 4 września 2009 roku
• W 2009 roku reżyser filmu Dariusz Zawiślak wraz z aktorkami Anną Gorajek i Katarzyną Kreczmer nagrali audiobooka"Balladyny"jako próbę czytaną utworu pod kątem współczesnej inscenizacji wraz z opracowaniem.Płyta trwa 4 godz 45 min i jest dodatkiem do komiksu"Balladyna".Dostępna jest również do ściągnięcia w pliku mp3 na specjalistycznych stronach audiotek

"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"

"De morte prologus,Dialogus inter Mortem et Magistrum Polikarpum"średniowieczny wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny,powstały najprawdopodobniej na początku XV wieku(przypuszcza się,że autorem mógł być Mikołaj z Mierzyńca).Oryginał nie zachował się.Około roku 1463 nieznany bliżej kopista przepisał większą część utworu,poza zakończeniem.Znane dziś zakończenie jest rekonstrukcją na podstawie rosyjskich przekładów utworu z XVI wieku.

Znaczenie

"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"jest uznawana za najcenniejszy zabytek średniowiecznej poezji świeckiej w języku polskim.

Wpływ na to ma:

• obszerność dzieła(498 wersów)
• motyw danse macabre ukazany w utworze
• moralistyczno-dydaktyczny cel dzieła:przygotowanie człowieka do śmierci
• forma dialogu
• sceny obyczajowe z życia przedstawicieli różnych stanów

Wzory

Nieznany polski autor,pisząc"Rozmowę..."wzorował się na XII-wiecznym wierszu"Dialogus mortis cum homine" i innych łacińskich redakcjach utworu krążących w odpisach.Mimo tego polska wersja jest dość oryginalna.

Uczestnicy dialogu

• Polikarp osoba uczona,której mądrość jest często podkreślana w tekście
• Śmierć chudy,blady,łysy,pożółkły,bez nosa i warg,odsłaniający żebra,nagi,przepasany chustą gnijący trup kobiety.W ręku trzyma kosę.Jej wygląd przypomina o tym,jak znikome i krótkie jest życie,a także ukazuje bardzo realistyczny wygląd ludzkiego ciała po śmierci

Portret Śmierci Średniowiecznej

• została poczęta wraz z zerwaniem przez Ewę owocu z drzewa poznania dobra i zła,a narodziła się w momencie skosztowania wcześniej wspomnianego owocu przez pierwszego mężczyznę Adama
• wykonuje zadanie otrzymane od Boga i niczym nie można jej przekupić
• ma niewyobrażalną władzę,pod którą uginają się najwięksi
• wie,że dosięgnie ostatecznie każdego człowieka
• podczas Sądu Ostatecznego będzie prowadziła grzeszników do piekła,po czym zniknie
• jest tylko siłą roboczą,bo decyzje o śmierci podejmuje Bóg
• jest postacią odrażającą,a mimo to niektórzy chcą,a wręcz pragną się z nią spotkać
• jedyną osobą,która oparła się jej kosie był Chrystus,posiadający boską moc

Humor w utworze

Cechą,która wyróżnia tekst polski spośród innych,jest humor.Utwór satyrycznie ukazuje:mnichów i plebanów,karczmarzy oszukujących ludzi przy nalewaniu piwa,tłuste kobiety,nieuczciwych lekarzy,przekupnych i niesprawiedliwych sędziów.

"Krótka rozprawa między trzema osobami,Panem,Wójtem a Plebanem"

"Krótka rozprawa między trzema osobami,Panem,Wójtem,a Plebanem,którzy i swe i innych ludzi przygody wyczytają,a takież i zbytki i pożytki dzisiejszego świata"dialog napisany przez Mikołaja Reja,wydany w Krakowie w roku 1543 pod pseudonimem Ambroży Korczbok Rożek.Jest to utwór o współczesnej autorowi tematyce,zarówno politycznej,społecznej jak i obyczajowej,przez co ma charakter publicystyczny.Jego treść wiążę się z początkowym,pełnym jeszcze nadziei,etapem walki szlachty o egzekucję praw i odzyskanie dóbr koronnych.Ujawnia konflikt między trzema stanami:szlachtą(przedstawicielem jest Pan),duchowieństwem(przedstawicielem jest Pleban) i chłopstwem(przedstawicielem jest Wójt).Całość poprzedza wiersz"Ku dobrym towarzyszom".W"Krótkiej rozprawie..."po raz pierwszy na karty polskiej literatury wprowadzono mowę potoczną.Dialog jest jednym z najczęstszych gatunków wypowiedzi w pismach Reja."Krótka rozprawa..."jest poetyckim dialogiem,otwierającym okres dojrzałej twórczości Reja.Zawiera liczne aluzje do ówczesnych realiów życia,porusza najbardziej aktualne tematy polityczne,religijne i obyczajowe:pogoń za urzędami świeckimi,przekupne sądownictwo,brak stałego systemu obronnego,ciężary chłopskie(czynsze i dziesięciny),"zbytki"szlachty(w piciu,strojach,hazardzie),nadużycia duchowieństwa.Obecna jest tu wstrząsana ruchem egzekucyjnym i reformacyjnym Polska renesansowa."Krótka rozprawa..."napisana jest językiem jędrnym,plastycznym i świetnie odtwarzającym ówczesną mowę potoczną,jej koloryt i odcienie stylistyczne.Autor wprowadza zróżnicowanie stylu wypowiedzi ze względu na temat,który jest poruszany przez rozmówców(np.elementy języka prawniczego,kościelnego,żołnierskiego,łowieckiego),oraz naśladuje żywioł mowy potocznej,sięgając po liczne przysłowia.Polska w alegorycznej postaci Rzeczypospolitej sama opowiada narzekając o udrękach i kłopotach polskiego życia.Osoby dialogu(Pan,Wójt,Pleban)zostali obdarzeni indywidualnymi charakterystykami,zwłaszcza śmiały i krewki Wójt.Pozornie ostro się spierają,naprawdę jednak spokojnie i z namaszczeniem formułują swe myśli,(które podsumuje w końcowej scenie postać Rzeczypospolitej)."Krótka rozprawa..."jest wzorowana na niemieckich dialogach protestanckich,ale nie jest polemicznym traktatem teologicznym,raczej wyraża szlachecki antyklerykalizm.Atakuje duchowieństwo(próżne,tępe,wyrachowane),ale nie podważa dogmatów teologicznych.Rej stara się o poprawę sytuacji w każdej dziedzinie życia politycznej,obyczajowej,religijnej ale w istniejących strukturach."Krótka rozprawa..."uznawana jest za wybitny utwór literacki:doskonała polszczyzna,celna ironia,werwa satyryczna i nieodparty komizm sytuacyjny(jak np.w scence obyczajowej odpustu,gdy w kościele kury wrzeszczą,świnie kwiczą,na ołtarzu jajca liczą).Często takie scenki jak polowanie i jarmark zamieniają się w szczegółowe opowiastki o żywej i barwnej fabule.Jest więc także cennym obrazem obyczajów.Jest to pierwszy utwór w literaturze polskiej poświęcony w całości problematyce społecznej i potwierdzający zaangażowanie artysty w sprawy życia politycznego i ekonomicznego.

"Bramy raju"

Powieść Jerzego Andrzejewskiego opublikowana w 1960 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego.Utwór opowiada o krucjacie dziecięcej z 1212 roku.Temat ten posłużył autorowi do podjęcia problemu wyłaniania się idei i sposobu,w jaki oddziałuje ona na zbiorowość.

Forma powieści

Bramy raju mają formę spowiedzi kolejnych uczestników wyprawy,wysłuchiwanej przez starego zakonnika.Utwór składa się z dwóch zdań,z czego drugie obejmuje tylko cztery słowa("I szli całą noc").Taka konstrukcja powieści ma służyć rozmyciu się podmiotu mówiącego i akcentowaniu uczestnictwa we wspólnocie kolejne wypowiedzi przenikają się i objaśniają nawzajem,słowa poszczególnych osób nie są wyraźnie rozgraniczone.Niektórzy spośród recenzentów krytykowali budowę utworu,wskazując,że niejednokrotnie jest ona wymuszona,a niektóre ze zdań pobocznych powinny być wydzielone.

Zarys fabuły

Akcja utworu rozpoczyna się podczas wędrówki krucjaty dziecięcej przez francuskie hrabstwo Vendôme,trzeciego dnia powszechnej spowiedzi uczestników wyprawy.Wyznań dzieci wysłuchuje idący na czele pochodu franciszkanin.Jest on pełen niepokoju z powodu nawiedzającego go snu śnił,że znajduje się na spalonej słońcem pustyni,gdzie słyszał obojętny głos mówiący,że to właśnie jest cel krucjaty Jerozolima.Przez pustynię wędruje dwójka chłopców,jedyni,którzy przeżyli długą drogę.Kiedy jeden z chłopców upada,drugi postanawia sam kontynuować podróż.Zakonnik orientuje się po ruchach chłopca,że jest on niewidomy,nagle widzi jego twarz i orientuje się,że ślepym dzieckiem jest inicjator wyprawy piękny Jakub z Cloyes.Pomimo wynikającego ze snu niepokoju zakonnik decyduje się wspierać wyprawę.Kiedy spowiadają się dzieci z Cloyes,które jako pierwsze dołączyły do Jakuba i wzięły udział w krucjacie,spowiednik orientuje się,że nie są one niewinne,a ich wędrówka do Jerozolimy nie wynika z powodów religijnych.Jako pierwsza spowiada się Maud,przybrana siostra Jakuba,która jako pierwsza poparła go,gdy oznajmił w wiosce,że Bóg nakazał mu poprowadzić dziecięcą krucjatę do Grobu Pańskiego w Jerozolimie,a tym samym zachęciła innych do udziału w wyprawie.Maud wyznaje spowiednikowi,że wzięła udział w wędrówce tylko z powodu swojej wieloletniej,niespełnionej miłości do Jakuba.Drugi ze spowiadających się Robert,syn młynarza przyznaje,że opuścił starego ojca i wziął udział w krucjacie,aby opiekować się Maud,którą bez wzajemności kocha.Trzecia wyznaje swoje grzechy Blanka,córka kołodzieja.Mówi ona spowiednikowi,że jest zakochana w Jakubie,ale ponieważ on jej nie chce,sypia z Aleksym Melissenem.Rodzice Aleksego zginęli w 1204 roku podczas ataku krzyżowców na Bizancjum.Jeden z uczestników tamtej wyprawy,Ludwik hrabia na Blois zabrał chłopca ze sobą,a 8 lat później nawiązał z nim homoseksualny romans,nie kochał jednak Aleksego,a jedynie pożądał go,zakochany był natomiast w Jakubie.Hrabia na Blois popełnił samobójstwo po nocy spędzonej w szałasie pasterskim Jakuba,tej samej nocy w Jakubie zakochał się Aleksy i ta właśnie miłość skłoniła go do wzięcia udziału w wyprawie.Zakonnik udziela Aleksemu rozgrzeszenia,podobnie jak każdemu innemu ze spowiadających się wcześniej dzieci.Ostatnim ze spowiadających się jest inicjator wyprawy,Jakub z Cloyes.Opowiada zakonnikowi o tym,że pewnej nocy pod szałasem pasterskim,w którym mieszkał pojawił się Ludwik de Blois.Spędzają razem noc na rozmowie,Jakub zakochuje się w rycerzu,który opowiada mu o tym,że poświęcił życie na odzyskanie Grobu Pańskiego w Jerozolimie z rąk pogan.Miałoby to być dla niego odkupieniem za wzięcie udziału w wyprawie krzyżowej 1204 roku,która zakończyła się rzezią niewinnych w Bizancjum.Po tej nocy hrabia Ludwik popełnił samobójstwo.Dowiedziawszy się o jego śmierci,Jakub podjął jego marzenie o odbiciu Jerozolimy,zszedł do wioski i poinformował jej mieszkańców,że usłyszał głos Boga,nakazującego mu zebrać dzieci i poprowadzić je w drogę do Ziemi Świętej,ponieważ tylko ich niewinność może spowodować odzyskanie Jerozolimy.Dowiedziawszy się,że objawienie Jakuba było kłamstwem,zakonnik odmawia mu rozgrzeszenia.Następnie staje na środku drogi i próbuje zatrzymać idące dzieci,zostaje jednak przez nie stratowany.Ostatecznie,zdeptany starzec błogosławi wyprawę. Krucjata podąża dalej.

Problematyka utworu

Powieść podejmuje temat wytwarzania się masowych idei i ich oddziaływania na zbiorowość,stanowiąc tym samym rozrachunek Andrzejewskiego z okresem fascynacji komunizmem.W trakcie lektury utworu okazuje się,że pomysł uwolnienia Grobu Pańskiego przez niewinne dzieci jest w istocie iluzją nie jest oparty na przesłankach religijnych,a stanowi jedynie sublimację pożądania i potrzeby ekspiacji.Pomysł wyprawy krzyżowej został narzucony Jakubowi przez hrabiego Ludwika podczas niespełnionej erotycznie nocy.Źródłem idei jest poczucie winy Ludwika,wywołane udziałem w grabieżach i zdradą idei krucjat,która dokonała się w Konstantynopolu w 1204 roku,a sama wyprawa ma być próbą oczyszczenia z winy zbiorowego podmiotu chrześcijańskiego.Idea ta zyskuje urzeczywistnienie poprzez przeniesienie w działanie erotycznych pragnień młodych uczestników wyprawy,jest w istocie sublimacją tych pragnień.Andrzejewski nawiązuje do inspirowanej m.in.pismami Platona teorii o szczególnych predyspozycjach miłości homoerotycznej według tej teorii wykluczane społecznie uczucie homoseksualne ma szczególne skłonności do idealizacji i przeniesienia.Oczarowanie duchową i fizyczną urodą Ludwika oraz erotyczne niespełnienie sprawiają,że Jakub staje się inicjatorem krucjaty.Idea jest więc mistyfikacją,a jej duchowy wymiar ukrywa pragnienia cielesne.Jednak zrodzona z iluzji idea nie zostaje w powieści wyśmiana ani skrytykowana poszukiwanie nadziei i uleganie fikcji jest nieodłączną właściwością ludzkiego umysłu,pozwalającą mu przetrwać w świecie cielesnych pragnień.Co prawda Jakub(jako jedyny spośród spowiadających się)nie otrzymuje rozgrzeszenia(jest mistyfikatorem,uwodzi dzieci fałszywą ideą),ale cała wyprawa zostaje pobłogosławiona przez zakonnika chociaż fałszywa,jest wyrazem nadziei.Andrzejewski rozpoznaje więc system komunistyczny jako taki,który uwodził poprzez nadużywanie ludzkiej skłonności do wzniosłości i nadziei na wielkość.

"Tańczący jastrząb"

Powieść Juliana Kawalca z 1964 roku,należąca do nurtu wiejskiego polskiej literatury XX wieku.

Treść

Treścią powieści jest historia życia Michała Topornego.Toporny wywodził się z chłopskiej rodziny,ale dzięki spóźnionej edukacji szkolnej i studiom zdołał"wyrwać się ze wsi" i sprowadzić do miasta.Pnąc się coraz wyżej po szczeblach kariery,nie baczył na moralne,fizyczne i psychiczne koszty.Często też krzywdził najbliższe osoby,czego przykładem może być porzucenie wiejskiej żony z dzieckiem i ożenienie się z"kobietą z miasta".Nowe małżeństwo nie przyniosło mu szczęścia.Jego nowa rodzina pogardza nim,a żona szybko go opuszcza.Równocześnie jego egoizm został potępiony przez mieszkańców rodzinnej wsi.

Tematyka

Powieść ta,jak większość polskich powieści nurtu chłopskiego lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych,pisana była pod wpływem urbanizacji,jaka dokonywała się w Polsce w tych latach.Towarzyszyły jej wielkie migracje mieszkańców wsi do miast.Ich celem było poszukiwanie lepszego życia,stabilizacji materialnej i wykształcenia.Często jednak cena tego awansu społecznego była wysoka.Ludzie wychowani w tradycyjnych wartościach i we wspólnocie rodowej nie mogli się odnaleźć w nowej rzeczywistości.Często ich wielkomiejskim sukcesom towarzyszyła samotność i wyobcowanie,a zmiana życia nie zawsze oznaczała szczęście.

"Schodami w górę,schodami w dół"

Powieść Michała Choromańskiego z 1967 roku.

Treść

Akcja toczy się w 1939 roku w małym miasteczku w Tatrach.Głównym bohaterem jest artysta malarz,Karol Nitonicki,który przyjeżdża w góry i zapoznaje się z zamieszkującymi Podbazie„wykolejeńcami”.Utwór posiada elementy powieści psychologicznej i sensacyjnej.Na jej kartach pojawiają się nietypowe postacie np.tajemnicza wdowa po wielkim artyście budująca na cześć nieboszczyka tumbę,zatrudniony przez nią architekt,który skrywa jakąś tajemnicę,niemieccy szpiedzy oraz osoby z rządu składające nocne wizyty u miejscowego wróżbity.Życie w miasteczku przepełniają tragikomiczne romanse i skandale obyczajowe na małomiasteczkową skalę oraz plotki.Według powieści w 1988 roku zrealizowano film o tym samym tytule w reżyserii Andrzeja Domalika.

"Profesor Wilczur"

Powieść Tadeusza Dołęgi-Mostowicza,będąca kontynuacją powieści"Znachor".Pierwsze wydanie książkowe miało miejsce w 1939 roku.

Treść

Po odzyskaniu pamięci Rafał Wilczur powraca do swej dawnej pracy w klinice.Jednak intrygi jego dotychczasowego zastępcy Dobranieckiego doprowadzają Wilczura do zniechęcenia.W końcu postanawia opuścić stolicę i zamieszkać z powrotem na wsi,gdzie czuje się bardziej potrzebny.

 

"Paw królowej"

Druga powieść Doroty Masłowskiej wydana przez wydawnictwo Lampa i Iskra Boża w 2005 roku.Jej akcja toczy się we współczesnej Warszawie.Pierwsze wydanie było ilustrowane przez Macieja Sieńczyka.Powieść została nagrodzona Nagrodą Literacką Nike w 2006 roku.

"Pan Podstoli"

Powieść Ignacego Krasickiego wydana w trzech częściach:1778,1784 i pośmiertnie 1803 r.(część trzecia nieukończona,część czwarta planowana).Jedna z pierwszych polskich powieści,popularna wśród współczesnych.Akcja powieści toczy się na prowincjach południowo-wschodnich około roku 1774.Bohater powieści jest tytułowym podstolim,występuje jak wzór szlachcica-ziemianina.Jednym z głównych wątków powieści jest defini.cja"dobrego gospodarza" i filozofia fizjokratyzmu.

"Boso,ale w ostrogach"

Książka autobiograficzna autorstwa Stanisława Grzesiuka.Została wydana po raz pierwszy w lipcu 1959 roku.Tytuł jest jednocześnie mottem życiowym autora.

Fabuła

Opowiada historię chłopca,wychowującego się w latach 30 XX w.w warszawskiej dzielnicy Czerniaków.Czytelnicy poznają jego sposób patrzenia na świat,a także sytuację życiową młodego mężczyzny,pochodzącego z ubogiej rodziny.

Musical

"Boso,ale w ostrogach"
Muzyka	Jan Tomaszewski
Słowa	Krystyna Wodnicka Ryszard Pietruski
Scenariusz	Ryszard Pietruski
Na podstawie	Stanisław Grzesiuk
Teatr	Teatr Powszechny w Łodzi
Data premiery	4 października 1969
Reżyseria	Roman Sykuła
Kierownictwo muzyczne	Jan Tomaszewski,Bogdan Pawłowski
Choreografia	Barbara Fijewska
Scenografia	Marian Stańczyk

"Boso,ale w ostrogach"prapremiera musicalu odbyła się 4 października 1969 w Teatrze Powszechnym w Łodzi.Jak do tej pory odbyło się dziewięć premier tego utworu(ostatnia miała miejsce w r.1999 w Teatrze Syrena w Warszawie.Zaprezentowano również w Operetce Warszawskiej wersję musicalową.Premiera musicalu odbyła się 16 listopada 1984.

Twórcy(Teatr Muzyczny„Roma”,1984 r.)

• Zbigniew Czeski reżyseria
• Krystyna Wodnicka,Ryszard Pietruski scenariusz
• Zbigniew Czeski choreografia
• Jan Tomaszewski muzyka
• Liliana Jankowska scenografia

Obsada(Teatr Muzyczny"Roma")

• Staszek:Piotr Pręgowski
• Ojciec:Tadeusz Walczak
• Matka Staszka:Alina Kaniewska/Alina Wieczorkówna
• Siostra Staszka:Elżbita Fuglewicz/Ewa Krawcow
• Dozorczyni:Alina Kaniewska/Alina Wieczorkówna
• Hania:Joanna Białek/Grażyna Brodzińska
• Basia:Danuta Renz/Ewa Skołucka
• Fela:Aleksandra Hofman/Krystyna Starościk-Labuda
• Tajniak:Janusz Żełobowski
• Bokser:Antoni Kłopocki
• Student:Jerzy Jeszke
• Majster:Jacek Labuda/Jan Sybilski
• Bartek:Lech Czerkas
• Zocha:Ryszard Wojtkowski
• Żona Zochy:Barbara Perkowska
• Zygmunt:Ireneusz Kozioł/Jerzy Woźniak
• Ojciec Zygmunta:Edward Marczak/Jerzy Piasecki
• Przyjaciel:Mirosław Ochocki/Jerzy Piasecki
• Woziwoda:Kazimierz Łabudź
• Majster szambo:Józef Śpiewak
• Nowa:Krystyna Szyszko/Elżbieta Fuglewicz
• Policjant I:Jan Wengrzik
• Policjant II:Jerzy Woźniak/Mirosław Wójciuk
• Dyrygent:Bogusław Kręgielewski/Zbigniew Pawelec/Wojciech Szaliński/Jan Tomaszewski