"Nad Niemnem"

Powieść pozytywistyczna Elizy Orzeszkowej.Ukazuje panoramę polskiego społeczeństwa XIX wieku,nawiązując jednocześnie do powstania styczniowego.Powieść publikowano po raz pierwszy w odcinkach na łamach"Tygodnika Ilustrowanego"od stycznia do grudnia 1887 r.W postaci książkowej"Nad Niemnem"ukazało się w 1888 roku.Autorka planowała ograniczyć fabułę utworu tylko do małżeństwa pomiędzy panną z wyższych sfer a mężczyzną pochodzącym ze szlachty zagrodowej.Z czasem jednak tło obyczajowe zaczęło być coraz bogatsze,autorka zrezygnowała więc z pierwotnego tytułu powieści:"Mezalians".W 1886 roku odbywała się intensywna praca nad tekstem,przeważnie na dworze w Miniewiczach,niedaleko wsi Bohatyrowicze.Wesele Elżuni z III tomu powieści jest inspirowane rzeczywistym weselem,na którym Orzeszkowa była jednym z gości.Akcja powieści rozgrywa się pomiędzy czerwcem a sierpniem 1886 roku.

Postacie powieściowe

• Bohatyrowiczowie(m.in.Anzelm,Janek,Fabian)w niektórych wypowiadanych przez nich kwestiach uwidacznia się język staropolski(przede wszystkim u mężczyzn).Ich styl jest niemal zawsze uroczysty,a rzadko rubaszny;występują liczne przysłowia,porzekadła,rymowanki i aforyzmy.Bohatyrowiczowie kultywują także ludowe pieśni,co kontrastuje z zachowaniem Korczyńskich we dworze,gdzie się nie śpiewa.Innym dobrem kultury czczonym przez Bohatyrowiczów jest trwanie dziedzictwa obyczajowego pewnego ładu społecznego,unormowanego przez określone zachowania,gesty czy stosunki sąsiedzkie.Unikają jednak formalizmu i skostnienia obyczajów.Ich religijność polega na przestrzeganiu przykazań,a nie na praktykach dewocyjnych.Orzeszkowa nie położyła jednak nacisku na polski katolicyzm obrzędowy,a w życiu wsi brak obecności księdza
• Anzelm Bohatyrowicz syn Szymona Bohatyrowicza,brat Jerzego,stryj Janka Bohatyrowicza.Uczestnik powstania styczniowego.W młodości łączyło go gorące uczucie z Martą Korczyńską,jednak ta lękając się pracy,zostawiła Anzelma.Lęka się zgromadzeń,unika kłótni.Dba o grób Jana i Cecylii
• Benedykt Korczyński cechuje go zgorzknienie(spowodowane przez przeciwności losu,wybory między złem a złem,walkę o ojcowiznę z zaborcą etc.) i w efekcie samotność.Odgrodził się od Bohatyrowiczów,ponieważ to oni pierwsi wytoczyli mu kiedyś proces i tak zaczęła się ich wzajemna niechęć.Z kolei we dworze może liczyć tylko na Martę.Ojciec Witolda i Leoni,mąż Emilii.W filmie z 1986 r.Benedykta zagrał Janusz Zakrzeński
• Witold Korczyński postać jednoznacznie pozytywna;symbolizuje tych młodych ludzi,którzy wyciągają wnioski z przeszłości i wierzą w odrodzenie narodu poprzez lud.Najstarsze dziecko Benedykta i Emilii Korczyńskich,starszy brat Leoni.Witold jest podobny do swojego stryja.Równocześnie jednak jest to postać bezbarwna i konwencjonalna.We wszystkich konfliktach z ojcem zawsze ma rację.W filmie o tym samym tytule z 1986 roku Witolda zagrał Marek Herbik
• Pozostałe postacie:Teofil Różyc,Andrzejowa Korczyńska,Zygmunt Korczyński,Marta Korczyńska,Emilia Korczyńska,Bolesław Kirło,Maria Kirłowa,Justyna Orzelska,Jadwiga Domuntówna

Przynależność gatunkowa

Krytyka literacka,bardzo zainteresowana utworem Orzeszkowej,uznała"Nad Niemnem"za epopeję.Orzeszkowa starała się jednak napisać powieść zgodnie z postulatami realizmu tzn.ograniczyć i zupełnie wyeliminować komentarz odautorski,oceny narracyjne i moralizatorstwo.Efekt końcowy nie jest do końca udany czasami pisarka wtrąca bowiem retoryczny patos,uroczystą składnię,poetyzmy etc.Zwraca też czytelnikowi uwagę na to,które z postaci są pozytywne,a których lubić nie należy.Natomiast zgodnie z konwencją powieści realistycznej szeroko opisuje tło fabularne powieści,skupia się na przyrodzie,szczegółowo opisuje postacie etc.Autorka w powieści zawarła m.in.opisy 140 gatunków roślin,nazywanych specjalistycznie lub potocznie.

Motywy powieściowe

• Powstanie styczniowe wprowadzone do powieści poprzez motyw Mogiły(uroczyska w lesie,na którym zginęło 40 powstańców).Teren należy do dóbr Korczyńskich.Powstańcy są wyidealizowani;problem podzielenia się ich na"białych" i "czerwonych"jest ledwie wspomniany w powieści,natomiast brak jest rozpamiętywania powstańczych pomyłek lub pytań o postawę chłopstwa.Emilia Korczyńska,Teresa Plińska,Bolesław Kirło,Ignacy Orzelski,Darzeccy,Teofil Różyc to z kolei ludzie,których Mogiła nie interesuje,nie czczą bowiem pamięci ludzi tam poległych.Wśród nich tylko Zygmunt Korczyński odważa się z nich śmiać(podczas rozmowy z matką)
• Mezalians wprowadzony do utworu przede wszystkim poprzez legendę Jana i Cecylii.Mezalians ten został"uświęcony"przez autorytet narodowy.Ślub Jana i Justyny w powieści jest powtórzeniem mitycznego wzorca.Trzecim z kolei mezaliansem jest prawdopodobny ślub Witolda z Marynią Kirlanką,czwartym małżeństwo Andrzejowej Korczyńskiej,a piątym ślub Ładysia Bohatyrowicza z chłopką
• Brak polskich książek w powieści.Jedynie Anzelm przechowuje trzy egzemplarze:"Pana Tadeusza","Psałterz Dawidów" i "Ogrody północne".Są to bowiem utwory ofiarowane mu kilkadziesiąt lat wcześniej przez Andrzeja Korczyńskiego.Dobranie akurat trzech tytułów pełni funkcję dydaktyczną dla czytelnika

Sentymentalizm i romansowość

W powieści widoczne są wpływy sentymentalizmu i Roussowskiego pojmowania natury.Autorka poprzez fabułę podkreśla,że"prosty lud"żyje harmonijnie z przyrodą i instynktownie wie,że musi ją ochraniać.Bohatyrowiczowie nie mają wykształcenia,nie wysyłają swoich dzieci do miejskich szkół.A jednak są wyżej cenieni przez autorkę niż przedstawiciele"wyższej kultury"(Emilia,Zygmunt,Kirło).Orzeszkowa zwraca uwagę na niebezpieczeństwo odcięcia się od korzeni,przyrody i swojego otoczenia w imię źle pojmowanej kultury wysokiej.Według Józefa Bachórza warstwa romansowa powieści jest stereotypowa podobny schemat fabularny pojawiał się wielokrotnie we wcześniejszych,drugorzędnych utworach.Scenki miłosne są sztampowe i nieoryginalne.Sceny,w których zakochani są sam na sam,są teatralnie wydłużane,co miało w zamierzeniu autorki nadać im walor poetycki.

Ekranizacje

• "Nad Niemnem"film fabularny z 1939 r.reż.Wanda Jakubowska
• "Nad Niemnem"film fabularny z 1986 r.reż.Zbigniew Kuźmiński
• "Nad Niemnem"serial telewizyjny z 1988 r.na podstawie filmu z 1986 r.reż.Zbigniew Kuźmiński