"Czterej pancerni i pies"

Powieść dla młodzieży Janusza Przymanowskiego z 1964 roku.

O powieści

Akcja powieści osnuta jest na historycznych motywach z dziejów II wojny światowej i działań bojowych LWP.Poprzez pryzmat załogi czołgu nr 102„Rudy”(T-34)ukazuje szlak bojowy I Brygady Pancernej im.Bohaterów Westerplatte.Na tym tle autor rozwinął dzieje Polaków walczących w armii Berlinga.Wartka fabuła,charakterystyczne typy bohaterów,ukazanie wojny poprzez ciąg przygód(osłabienie grozy,elementy baśniowości)wpłynęły na popularność nakręconego na jej podstawie serialu telewizyjnego,w konsekwencji na popularność książki.Powieść została przetłumaczona na języki obce.

Dla pokolenia dzisiejszych trzydziesto- i czterdziestolatków,dla ich synów,a w przyszłości zapewne i wnuków,"Czterej pancerni"są tym,czym była Sienkiewiczowska Trylogia dla ich pradziadów wpisaną w burzliwe historyczne dzieje ilustracją odwiecznego mitu o walce dobra ze złem,miłości z nienawiścią i rozumu z głupotą...

Główni bohaterowie

• Jan Kos(Janek)Polak z Gdańska,radiotelegrafista-strzelec,a po śmierci Wasyla Semena,dowódca czołgu„Rudy”
• Wasyl Semen(w serialu ta postać nazywa się Olgierd Jarosz)radziecki oficer odkomenderowany do LWP,dowódca czołgu„Rudy”(poległ pod Wejherowem).W książce jest on rodowitym Rosjaninem,w serialu jest on potomkiem polskich zesłańców
• Gustaw Jeleń(Gustlik)Ślązak,dezerter z Wehrmachtu,ładowniczy,a od 3 tomu działonowy czołgu„Rudy”
• Grigorij Grigorjicz Saakaszwili(Grześ)Gruzin odkomenderowany do LWP,kierowca-mechanik czołgu„Rudy”
• Tomasz Czereśniak(Tomek)chłop małorolny z Mazowsza,radiotelegrafista-strzelec dokooptowany do załogi czołgu w Gdańsku po śmierci Wasyla Semena.Od 3 tomu ładowniczy
• Franciszek Wichura kierowca w brygadzie,od 3 tomu,gdy załoga dostaje nowy,5 osobowy czołg,uzupełnia załogę jako radiotelegrafista-strzelec
• Marusia Ogoniok radziecka sanitariuszka,miłość Janka
• Lidia Wiśniewska(Lidka)Polka z Warszawy,radiotelegrafistka brygady
• Honorata(Honorka)krajanka Gustlika i jego miłość
• Generał dowódca brygady,(w serialu pojawia się jako pułkownik,a generałem zostaje w maju 1945 r.)wzorowany na płk/gen.bryg.Janie Mierzycanie i ppłk/płk Aleksandrze Malutinie

Polskie wydania

Pierwsze wydanie powieści z 1964 r.to zaledwie jedna trzecia znanej dziś objętości.Kończyła się ona w momencie gdy brygada pancerna dociera do Bałtyku(tam też następuje rozwiązanie akcji Polska zostaje wyzwolona,dostęp do morza odzyskany,a główny bohater odnajduje ojca).Później Przymanowski dopisał dalsze dzieje załogi czołgu„Rudy”,a z pierwotnego zapisu uczynił tom I.Wszystkie trzy tomy(oddzielnie)wydały po raz pierwszy Iskry w latach 1968-1969.W 1973 r.Wydawnictwo MON po raz pierwszy wydało wszystkie trzy tomy w jednym woluminie.W 1986 roku Krajowa Agencja Wydawnicza wydała powieść w II tomach.W III Rzeczypospolitej książka została wydana po raz pierwszy po 17-letniej przerwie w 2004 r.przez wydawnictwo„In Rock”.