Najstarsza utrwalona polska pieśń religijna i najstarszy zachowany polski tekst poetycki na podstawie Chorału Gregoriańskiego.Utwór powstał w średniowieczu,najprawdopodobniej na przełomie XIII i XIV wieku.Pierwszy zapis tekstu jest późny,bo z początku XV wieku,wcześniejsze zapisy mogły zaginąć,ale też tekst mógł krążyć w obiegu ustnym."Bogurodzica"pełniła według współczesnych pojęć rolę hymnu państwowego.W 1506 roku tekst pieśni został dołączony do Statutów Jana Łaskiego z informacją,że jej autorem jest św.Wojciech.Większość współczesnych badaczy odrzuca jednak jego autorstwo,ponieważ św.Wojciech nie znał języka polskiego.Na przestrzeni wieków XIV–XVIII"Bogurodzica"(w wersji starobiał."Багародзіца")pełniła także rolę hymnu państwowego Wielkiego Księstwa Litewskiego.Dziś jest śpiewana jako pieśń patriotyczna.
Pochodzenie
"Bogurodzica"w pierwotnej postaci obejmuje 2 strofy.Pierwsza zwracająca się do Najświętszej Marii Panny,a druga z prośbą do Jezusa.Ma charakter meliczny:jest utworem do śpiewania.Ułożono ją do istniejącej już,znanej na Zachodzie,melodii z kręgu miłosnych pieśni rycerskich.Tę melodię zapisali benedyktyni,a z ich klasztoru w Sankt Gallen w Alpach trafiła do Polski."Bogurodzica"to kontrafaktura,czyli nowy tekst,który zmienia pierwotny charakter wykorzystanej ilustracji muzycznej z miłosnego na pobożny.Jej melodia ma formę śpiewu chóralnego,wykonywanego a cappella."Bogurodzica"powstała jako trop,czyli pieśń śpiewana przez wspólnotę podczas mszy jako swoisty komentarz do łacińskiego tekstu liturgii.Obfitującą w ozdobniki(melizmaty),trudną wykonawczo pieśń śpiewali raczej nie wszyscy wierni,ale wyszkolony wokalnie chór chłopców(schola cantorum).Autor"Bogurodzicy"jest nieznany.Legenda o autorstwie św.Wojciecha nie ma podstaw źródłowych,jednak Józef Birkenmajer w monografii o utworze(1937 r.)wskazał krąg misjonarzy,współbraci Wojciecha,(który przybył z misją do Polski jako zakonnik benedyktyn)oraz ich(nieznane dziś,lecz powstające w X wieku)pieśni jako możliwą inspirację dla utworu.Nie umiemy wskazać miejsca,w którym wykonano po raz pierwszy"Bogurodzicę",choć najstarszy przekaz kieruje na północ.W okresie(hipotetycznym,lecz poświadczanym przez bardzo stare formy językowe tekstu)powstania"Bogurodzicy"ważnym ośrodkiem religijnym i literackim na północnym Mazowszu był Płock,stolica diecezji,mająca też prężny klasztor benedyktynów.Zachowane opisy obrzędów liturgicznych w katedrze płockiej poświadczają wczesne wykonywanie tam innych pieśni w języku polskim.Brak jednak jednoznacznego dowodu,że tam właśnie powstała"Bogurodzica".Dopiero później i wtórnie"Bogurodzica"zaczęła pełnić rolę pieśni rycerskiej i częściowo hymnu państwowego(narodowego).Niektórzy historycy(ich opinie przytacza Maria Janion w książce"Niesamowita Słowiańszczyzna")są zdania,iż pierwotny rodowód tekstu"Bogurodzicy"jest słowiańsko-bizantyński(wskazuje na to zwłaszcza figura Deesis,tj.Matki Boskiej,Jezusa i Jana Chrzciciela kult tego ostatniego został zapoznany w katolicyzmie potrydenckim) i,że jako taka pieśń stanowi świadectwo,iż w okresie kształtowania się państwowości na ziemiach polskich współistniały dwie równoległe tradycje chrześcijaństwa:cyrylo-metodiańska(bizantyńsko-słowiańska,wschodnia) i łacińska(zachodnia).Dopiero później ta pierwotna dwutorowość zanikła na rzecz uniwersalizmu łaciny,wypierającej„błędny obrządek słowiański”.„Pierwsza nasza pieśń narodowa była najgłębszym oddechem naszego chrześcijaństwa,zaczerpniętym obydwoma równocześnie płucami tysiącletniej tradycji:wschodniej i zachodniej”(R.Mazurkiewicz,w:M.Janion,"Niesamowita Słowiańszczyzna",s.185,WL 2007).„Dziś czytanie i słuchanie"Bogurodzicy"wymaga pewnego wysiłku intelektualnego i emocjonalnego.Ale on się opłaca:pozwala ożywić w naszej wyobraźni<obydwa płuca>dawnej kultury polskiej”(M.Janion,s.185,op.cit.)
Przekaz i dzieje tekstu
Najstarszy znany zapis tekstu"Bogurodzicy"obejmującego 2 strofy i opatrzonego nutami pochodzi z początku XV w.W 1407 r.zapisany został na tylnej wyklejce zbioru kazań łacińskich skopiowanych przez wikarego w Kcyni na Pałukach Macieja z Grochowa.W Bibliotece Jagiellońskiej odnalazł go około 1877 roku kustosz biblioteki dr Władysław Ignacy Wisłocki.Obecnie wyklejka ta przechowywana jest w Bibliotece Jagiellońskiej(sygn.1619).Od połowy XV wieku do pierwotnego tekstu pieśni dopisywano kolejne strofy.Drugim zachowanym przekazem"Bogurodzicy"jest kodeks Decisiones rote Wilhelmi Horborg,do którego dopisano utwór w 1408 roku na karcie 87 verso.Także i ten manuskrypt przechowywany jest w Bibliotece Jagiellońskiej(sygn.408).Z uwagi na tematykę Aleksander Brückner wyodrębnił wersy 12–34 jako„pieśń wielkanocną”(Nas dla wstał z martwych Syn Boży),a wersy 35–48 jako„pieśń pasyjną”.Podział ten został przyjęty także przez późniejszych badaczy utworu.W ciągu XVI w.dodawano jeszcze zwrotki o charakterze okolicznościowo-modlitewnym tworząc obszerny,ale niespójny literacko tekst.
"Bogurodzica"w historii literatury i kultury
"Bogurodzica"po okresie ustnego obiegu tekstów jest pierwszą zapisaną pieśnią religijną w literaturze polskiej.Nie ma tytułu,a określamy ją według pierwszego wyrazu tekstu(w najstarszym przekazie są to 2 osobno zapisane słowa:„Bogu rodzica”).Nie jest też pieśnią maryjną,ale modlitwą do Maryi i do Chrystusa,intelektualnie ujętym wyznaniem wiary.Z czasem"Bogurodzica"stała się pieśnią bojową polskiego rycerstwa jak podaje Jan Długosz śpiewano ją przed bitwą pod Grunwaldem,a później np.przed bitwą pod Warną.Została także odśpiewana podczas koronacji Władysława Warneńczyka.Cały obrzęd koronacji odbywał się po łacinie,jedynie"Bogurodzica"wykonana została w języku polskim.Była także przez wiek XV hymnem królewskim dynastii Jagiellonów.Od tej chwili pieśni religijne zaczęły się łączyć z pieśniami wojskowymi,a"Bogurodzica"stała się symbolem jedności religijno-patriotycznej.Wzmianka o"Bogurodzicy",śpiewanej przez polskich rycerzy przed bitwą,pojawia się w anonimowej komedii pt."Albertus z wojny",która ukazała się drukiem w Krakowie w 1596 r.
Jeden z bohaterów,Ksiądz,podczas rozmowy z wracającym z wojny Albertusem,zauważa:
Wżdyć ten dawny a święty obyczaj chowają,że o Bogarodzicy przy bitwie śpiewają.Jako to bywało w Polszcze po przyjęciu wiary,mnie to jeszcze powiedał,pomnię,ojciec stary.
Jednak Albertus,ubogi i niezbyt odważny sługa parafialny,odpowiada:
Już dziś o niej nie słychać,babom ją oddali w imię Boże,jałmużny aby nie dawali.Byłoby śmiechu dosyć,kto by wiódł do tego,śpiewać Bogarodzicę czasu wojennego.
Symbolikę"Bogurodzicy"wykorzystywali również kompozytorzy w drugiej połowie XX wieku.Pisząc utwór na 1000-lecie chrztu Polski,Andrzej Panufnik na melodii tej oparł finał(Hymn)Sinfonii sacra(1963 r.)W 1975 r.Wojciech Kilar napisał"Bogurodzicę"na chór i orkiestrę.Tematem wolnej części Symfonii„Polskiej”Krzysztofa Meyera,skomponowanej pod wrażeniem stanu wojennego(1982 r.)także jest"Bogurodzica".
Konstrukcja utworu
Treść
"Bogurodzica"składa się z próśb modlitewnych liturgicznej wspólnoty wiernych.Pierwsza strofa to prośba do Matki Boskiej(zwrot w pierwotnym zapisie„Bogu rodzica”,w funkcji wołacza Matko Boga),by zyskała przychylność Chrystusa dla ludzi(„ziści nam,spuści nam”pozyskaj i ześlij nam,domyślne„ji”'go',czyli Chrystusa).Adresatka określona zostaje najpierw dokładnym językiem teologicznym jako:Matka Boga(„Bogu rodzica”,kopia łacińskiego zwrotu„Dei genetrix” i greckiego „Theotokos”),Dziewica,wychwalana przez Boga(„Bogiem sławiena”aluzja biblijna do sceny Zwiastowania w Ewangelii według św.Łukasza),domyślnie więc Niepokalana,czyli pełna łaski,bez grzechu pierworodnego(konsekwencje aluzji biblijnej i słów anioła w imieniu Boga do Marii:„pełna łaski”),także Matka Kościoła(„U Twego Syna[...]Matko zwolena”druga aluzja biblijna,do słów Chrystusa na krzyżu kierowanych do Jana Apostoła i Marii,ustanowionej matką w porządku łaski:wobec wiernych).Dopiero w tym kontekście pada imię Maryi.Pierwsza strofa jest syntezą mariologii.Istnieje także drugi sposób interpretowania fragmentu„U Twego syna,Gospodzina,matko zwolena Maryja,zyszczy nam,spuści nam”jako prośby o przyspieszenie paruzji.Prośba w drugiej strofie kierowana jest bezpośrednio do Chrystusa(„bożycze”synu Boga),ale przez wzgląd(„Twego dziela”,czyli„dla Twego”,a metaforycznie:„przez wzgląd na Twego”)na Jana Chrzciciela.Jest to trzecia aluzja biblijna:do sceny chrztu Jezusa w Jordanie,ujętej w Ewangeliach jak epifania,czyli objawienie się Boga jako Trójcy Osób(łac.Trinitas).Rozpoznając Chrystusa na tle tajemnicy Boga jako Trójcy,wspólnota wiernych błaga o szczęśliwe życie teraz i rajskie obcowanie z Bogiem po śmierci.Połączenie trzech osób Chrystusa,Matki Boskiej i Jana Chrzciciela występowało w sztuce romańskiej(a także na Wschodzie w sztuce prawosławnej)pod nazwą deesis(gr.'modlitwa').Ten motyw plastyczny przedstawiał Chrystusa jako Władcę(Sędziego) i Odkupiciela,znajdującego się pośrodku,a Matkę Boską i Jana Chrzciciela po jego bokach.Scenę tę interpretowano jako unaocznienie istoty modlitwy,kiedy Maria(archetyp kobiecości) i Jan(archetyp męskości),duchowi pośrednicy wspólnoty wiernych,wpatrują się w spoglądających ludzi,a dłońmi wskazują Chrystusa,pokazując sens modlitwy jako mówienia do Boga i duchowej więzi z nim.W polskiej sztuce romańskiej deesis występuje w polichromii kolegiaty w Tumie pod Łęczycą,konsekrowanej 1161.Jest to też motyw częsty w prawosławnych ikonach,występujący w każdej cerkwi."Bogurodzica"jest więc pieśnią,która od Matki Chrystusa dociera do Trójcy Świętej,odsłania istotę modlitwy jako duchowego obcowania i dotyka tajemnicy metafizycznej.Jest to po części poetycka ikona,która uobecnia Boga.Była śpiewana jako trop podczas liturgii eucharystycznej.Osnuta wokół greckiego okrzyku w łacińskiej liturgii„Kyrie eleison”(Panie,tj.Chryste,zmiłuj się!)który kończy jako refren każdą z dwóch strof,otwiera na duchowe doświadczenie obcowania z Bogiem.
Forma i stylistyka
Badania z zakresu historycznej stylistyki i analizy estetycznej liryki polskiego średniowiecza wykazały celową organizację tworzywa"Bogurodzicy",określając to wprost jako„artyzm”,czyli biegłość nieznanego autora w mistrzowskim ukształtowaniu tworzywa.Pieśń zawiera paralelnie budowane wersy,rymy zewnętrzne i wewnętrzne,paradoksy i antytezy.Tekst budowany jest przy zastosowaniu podwajania elementów formalnych:dwie strofy,druga dwukrotnie większa od pierwszej,dwoje adresatów,podwajane ogniwa wersów.Przy tej mnogości środków stylistycznych pieśń jest zwięzła,zachowując cechy gatunkowe tropu jako utworu lapidarnego.To wypowiedź zarazem intelektualna i modlitewna.Według wspomnianych badań"Bogurodzica"stanowi wyrafinowany tekst poetycki."Bogurodzica"ułożona została wierszem intonacyjno-zdaniowym.
Archaizmy
W"Bogurodzicy"znajdują się liczne archaizmy.
Pochodzenie
"Bogurodzica"w pierwotnej postaci obejmuje 2 strofy.Pierwsza zwracająca się do Najświętszej Marii Panny,a druga z prośbą do Jezusa.Ma charakter meliczny:jest utworem do śpiewania.Ułożono ją do istniejącej już,znanej na Zachodzie,melodii z kręgu miłosnych pieśni rycerskich.Tę melodię zapisali benedyktyni,a z ich klasztoru w Sankt Gallen w Alpach trafiła do Polski."Bogurodzica"to kontrafaktura,czyli nowy tekst,który zmienia pierwotny charakter wykorzystanej ilustracji muzycznej z miłosnego na pobożny.Jej melodia ma formę śpiewu chóralnego,wykonywanego a cappella."Bogurodzica"powstała jako trop,czyli pieśń śpiewana przez wspólnotę podczas mszy jako swoisty komentarz do łacińskiego tekstu liturgii.Obfitującą w ozdobniki(melizmaty),trudną wykonawczo pieśń śpiewali raczej nie wszyscy wierni,ale wyszkolony wokalnie chór chłopców(schola cantorum).Autor"Bogurodzicy"jest nieznany.Legenda o autorstwie św.Wojciecha nie ma podstaw źródłowych,jednak Józef Birkenmajer w monografii o utworze(1937 r.)wskazał krąg misjonarzy,współbraci Wojciecha,(który przybył z misją do Polski jako zakonnik benedyktyn)oraz ich(nieznane dziś,lecz powstające w X wieku)pieśni jako możliwą inspirację dla utworu.Nie umiemy wskazać miejsca,w którym wykonano po raz pierwszy"Bogurodzicę",choć najstarszy przekaz kieruje na północ.W okresie(hipotetycznym,lecz poświadczanym przez bardzo stare formy językowe tekstu)powstania"Bogurodzicy"ważnym ośrodkiem religijnym i literackim na północnym Mazowszu był Płock,stolica diecezji,mająca też prężny klasztor benedyktynów.Zachowane opisy obrzędów liturgicznych w katedrze płockiej poświadczają wczesne wykonywanie tam innych pieśni w języku polskim.Brak jednak jednoznacznego dowodu,że tam właśnie powstała"Bogurodzica".Dopiero później i wtórnie"Bogurodzica"zaczęła pełnić rolę pieśni rycerskiej i częściowo hymnu państwowego(narodowego).Niektórzy historycy(ich opinie przytacza Maria Janion w książce"Niesamowita Słowiańszczyzna")są zdania,iż pierwotny rodowód tekstu"Bogurodzicy"jest słowiańsko-bizantyński(wskazuje na to zwłaszcza figura Deesis,tj.Matki Boskiej,Jezusa i Jana Chrzciciela kult tego ostatniego został zapoznany w katolicyzmie potrydenckim) i,że jako taka pieśń stanowi świadectwo,iż w okresie kształtowania się państwowości na ziemiach polskich współistniały dwie równoległe tradycje chrześcijaństwa:cyrylo-metodiańska(bizantyńsko-słowiańska,wschodnia) i łacińska(zachodnia).Dopiero później ta pierwotna dwutorowość zanikła na rzecz uniwersalizmu łaciny,wypierającej„błędny obrządek słowiański”.„Pierwsza nasza pieśń narodowa była najgłębszym oddechem naszego chrześcijaństwa,zaczerpniętym obydwoma równocześnie płucami tysiącletniej tradycji:wschodniej i zachodniej”(R.Mazurkiewicz,w:M.Janion,"Niesamowita Słowiańszczyzna",s.185,WL 2007).„Dziś czytanie i słuchanie"Bogurodzicy"wymaga pewnego wysiłku intelektualnego i emocjonalnego.Ale on się opłaca:pozwala ożywić w naszej wyobraźni<obydwa płuca>dawnej kultury polskiej”(M.Janion,s.185,op.cit.)
Przekaz i dzieje tekstu
Najstarszy znany zapis tekstu"Bogurodzicy"obejmującego 2 strofy i opatrzonego nutami pochodzi z początku XV w.W 1407 r.zapisany został na tylnej wyklejce zbioru kazań łacińskich skopiowanych przez wikarego w Kcyni na Pałukach Macieja z Grochowa.W Bibliotece Jagiellońskiej odnalazł go około 1877 roku kustosz biblioteki dr Władysław Ignacy Wisłocki.Obecnie wyklejka ta przechowywana jest w Bibliotece Jagiellońskiej(sygn.1619).Od połowy XV wieku do pierwotnego tekstu pieśni dopisywano kolejne strofy.Drugim zachowanym przekazem"Bogurodzicy"jest kodeks Decisiones rote Wilhelmi Horborg,do którego dopisano utwór w 1408 roku na karcie 87 verso.Także i ten manuskrypt przechowywany jest w Bibliotece Jagiellońskiej(sygn.408).Z uwagi na tematykę Aleksander Brückner wyodrębnił wersy 12–34 jako„pieśń wielkanocną”(Nas dla wstał z martwych Syn Boży),a wersy 35–48 jako„pieśń pasyjną”.Podział ten został przyjęty także przez późniejszych badaczy utworu.W ciągu XVI w.dodawano jeszcze zwrotki o charakterze okolicznościowo-modlitewnym tworząc obszerny,ale niespójny literacko tekst.
"Bogurodzica"w historii literatury i kultury
"Bogurodzica"po okresie ustnego obiegu tekstów jest pierwszą zapisaną pieśnią religijną w literaturze polskiej.Nie ma tytułu,a określamy ją według pierwszego wyrazu tekstu(w najstarszym przekazie są to 2 osobno zapisane słowa:„Bogu rodzica”).Nie jest też pieśnią maryjną,ale modlitwą do Maryi i do Chrystusa,intelektualnie ujętym wyznaniem wiary.Z czasem"Bogurodzica"stała się pieśnią bojową polskiego rycerstwa jak podaje Jan Długosz śpiewano ją przed bitwą pod Grunwaldem,a później np.przed bitwą pod Warną.Została także odśpiewana podczas koronacji Władysława Warneńczyka.Cały obrzęd koronacji odbywał się po łacinie,jedynie"Bogurodzica"wykonana została w języku polskim.Była także przez wiek XV hymnem królewskim dynastii Jagiellonów.Od tej chwili pieśni religijne zaczęły się łączyć z pieśniami wojskowymi,a"Bogurodzica"stała się symbolem jedności religijno-patriotycznej.Wzmianka o"Bogurodzicy",śpiewanej przez polskich rycerzy przed bitwą,pojawia się w anonimowej komedii pt."Albertus z wojny",która ukazała się drukiem w Krakowie w 1596 r.
Jeden z bohaterów,Ksiądz,podczas rozmowy z wracającym z wojny Albertusem,zauważa:
Wżdyć ten dawny a święty obyczaj chowają,że o Bogarodzicy przy bitwie śpiewają.Jako to bywało w Polszcze po przyjęciu wiary,mnie to jeszcze powiedał,pomnię,ojciec stary.
Jednak Albertus,ubogi i niezbyt odważny sługa parafialny,odpowiada:
Już dziś o niej nie słychać,babom ją oddali w imię Boże,jałmużny aby nie dawali.Byłoby śmiechu dosyć,kto by wiódł do tego,śpiewać Bogarodzicę czasu wojennego.
Symbolikę"Bogurodzicy"wykorzystywali również kompozytorzy w drugiej połowie XX wieku.Pisząc utwór na 1000-lecie chrztu Polski,Andrzej Panufnik na melodii tej oparł finał(Hymn)Sinfonii sacra(1963 r.)W 1975 r.Wojciech Kilar napisał"Bogurodzicę"na chór i orkiestrę.Tematem wolnej części Symfonii„Polskiej”Krzysztofa Meyera,skomponowanej pod wrażeniem stanu wojennego(1982 r.)także jest"Bogurodzica".
Konstrukcja utworu
Treść
"Bogurodzica"składa się z próśb modlitewnych liturgicznej wspólnoty wiernych.Pierwsza strofa to prośba do Matki Boskiej(zwrot w pierwotnym zapisie„Bogu rodzica”,w funkcji wołacza Matko Boga),by zyskała przychylność Chrystusa dla ludzi(„ziści nam,spuści nam”pozyskaj i ześlij nam,domyślne„ji”'go',czyli Chrystusa).Adresatka określona zostaje najpierw dokładnym językiem teologicznym jako:Matka Boga(„Bogu rodzica”,kopia łacińskiego zwrotu„Dei genetrix” i greckiego „Theotokos”),Dziewica,wychwalana przez Boga(„Bogiem sławiena”aluzja biblijna do sceny Zwiastowania w Ewangelii według św.Łukasza),domyślnie więc Niepokalana,czyli pełna łaski,bez grzechu pierworodnego(konsekwencje aluzji biblijnej i słów anioła w imieniu Boga do Marii:„pełna łaski”),także Matka Kościoła(„U Twego Syna[...]Matko zwolena”druga aluzja biblijna,do słów Chrystusa na krzyżu kierowanych do Jana Apostoła i Marii,ustanowionej matką w porządku łaski:wobec wiernych).Dopiero w tym kontekście pada imię Maryi.Pierwsza strofa jest syntezą mariologii.Istnieje także drugi sposób interpretowania fragmentu„U Twego syna,Gospodzina,matko zwolena Maryja,zyszczy nam,spuści nam”jako prośby o przyspieszenie paruzji.Prośba w drugiej strofie kierowana jest bezpośrednio do Chrystusa(„bożycze”synu Boga),ale przez wzgląd(„Twego dziela”,czyli„dla Twego”,a metaforycznie:„przez wzgląd na Twego”)na Jana Chrzciciela.Jest to trzecia aluzja biblijna:do sceny chrztu Jezusa w Jordanie,ujętej w Ewangeliach jak epifania,czyli objawienie się Boga jako Trójcy Osób(łac.Trinitas).Rozpoznając Chrystusa na tle tajemnicy Boga jako Trójcy,wspólnota wiernych błaga o szczęśliwe życie teraz i rajskie obcowanie z Bogiem po śmierci.Połączenie trzech osób Chrystusa,Matki Boskiej i Jana Chrzciciela występowało w sztuce romańskiej(a także na Wschodzie w sztuce prawosławnej)pod nazwą deesis(gr.'modlitwa').Ten motyw plastyczny przedstawiał Chrystusa jako Władcę(Sędziego) i Odkupiciela,znajdującego się pośrodku,a Matkę Boską i Jana Chrzciciela po jego bokach.Scenę tę interpretowano jako unaocznienie istoty modlitwy,kiedy Maria(archetyp kobiecości) i Jan(archetyp męskości),duchowi pośrednicy wspólnoty wiernych,wpatrują się w spoglądających ludzi,a dłońmi wskazują Chrystusa,pokazując sens modlitwy jako mówienia do Boga i duchowej więzi z nim.W polskiej sztuce romańskiej deesis występuje w polichromii kolegiaty w Tumie pod Łęczycą,konsekrowanej 1161.Jest to też motyw częsty w prawosławnych ikonach,występujący w każdej cerkwi."Bogurodzica"jest więc pieśnią,która od Matki Chrystusa dociera do Trójcy Świętej,odsłania istotę modlitwy jako duchowego obcowania i dotyka tajemnicy metafizycznej.Jest to po części poetycka ikona,która uobecnia Boga.Była śpiewana jako trop podczas liturgii eucharystycznej.Osnuta wokół greckiego okrzyku w łacińskiej liturgii„Kyrie eleison”(Panie,tj.Chryste,zmiłuj się!)który kończy jako refren każdą z dwóch strof,otwiera na duchowe doświadczenie obcowania z Bogiem.
Forma i stylistyka
Badania z zakresu historycznej stylistyki i analizy estetycznej liryki polskiego średniowiecza wykazały celową organizację tworzywa"Bogurodzicy",określając to wprost jako„artyzm”,czyli biegłość nieznanego autora w mistrzowskim ukształtowaniu tworzywa.Pieśń zawiera paralelnie budowane wersy,rymy zewnętrzne i wewnętrzne,paradoksy i antytezy.Tekst budowany jest przy zastosowaniu podwajania elementów formalnych:dwie strofy,druga dwukrotnie większa od pierwszej,dwoje adresatów,podwajane ogniwa wersów.Przy tej mnogości środków stylistycznych pieśń jest zwięzła,zachowując cechy gatunkowe tropu jako utworu lapidarnego.To wypowiedź zarazem intelektualna i modlitewna.Według wspomnianych badań"Bogurodzica"stanowi wyrafinowany tekst poetycki."Bogurodzica"ułożona została wierszem intonacyjno-zdaniowym.
Archaizmy
W"Bogurodzicy"znajdują się liczne archaizmy.
- dziela dla
- bożyc syn Boga
- Gospodzin Pan
- zbożny dostatni
- przebyt bytowanie,istnienie
- rodzica matka
- jąż,jegoż którą,którego
słowotwórcze(przestarzały sposób tworzenia wyrazów):
- Bogurodzica matka Boga,już w XV w.mówiło się matka(kogo?,czyja?)Boga,a nie matka(komu?)Bogu
- raczy racz
- ziści pozyskaj
- spuści ześlij
- czasowniki zawierają dawne końcówki trybu rozkazującego -y, -i
składniowe(nieużywany sposób łączenia wyrazów w zdaniu)
- Bogiem sławiena sławiona przez Boga
fonetyczne(dawny sposób wymawiania wyrazów)
- Krzciciela Chrzciciela
- sławiena wysławiana(zapożyczenie z języka czeskiego)
- zwolena wybrana(brak przegłosu polskiego)
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz