Okoliczności powstania i publikacji
Wittlin pracował nad powieścią ok.10 lat.Ostatecznie ukazała się ona w 1935 roku(z datą wydania 1936 r.)Planowana była jako pierwsza część trylogii"Powieść o cierpliwym piechurze",której dalsze części miały nosić tytuły kolejno:"Zdrowa śmierć" i "Dziura w niebie".Pozostałych tomów pisarz jednak nigdy nie dokończył(co,według relacji Gustawa Herlinga-Grudzińskiego,było powodem artystycznej goryczy,towarzyszącej Wittlinowi pod koniec życia).Część z gotowych fragmentów tomu drugiego zaginęła w 1940 roku,podczas nieudanej próby ucieczki pisarza z Francji do Wielkiej Brytanii.Fragment"Zdrowej śmierci"ukazał się jedynie w"Kulturze"paryskiej w 1972 roku.
Czas akcji
Akcja powieści rozpoczyna się ok.godziny 5.20 28 lipca 1914 roku i kończy w poranek 25 sierpnia 1914.
Zarys fabuły
Prolog
Prolog rozpoczyna się od opisu momentu wybuchu I wojny światowej.Franciszek Józef I spotyka się ze swoimi ministrami.Rozmawiają o zamachu w Sarajewie i niezadowalającej reakcji rządu serbskiego.Namawiany przez ministrów cesarz niechętnie podpisuje wypowiedzenie wojny.Prolog zawiera również opis reakcji obywateli na wybuch wojny,a także wyjazdu żołnierzy na front.
Powieść
Bohaterem utworu jest Piotr Niewiadomski,analfabeta,syn Hucułki i nieznanego Polaka.Pracuje jako tragarz na stacji Topory-Czernielica.Kiedy wybucha wojna,zostaje jednak awansowany –ma zastąpić dróżnika Banasika,który został powołany do wojska.Awans cieszy go szczególnie ze względu na możliwość noszenia czapki kolejowej z cesarskim orłem.Niedługo potem Niewiadomski zostaje wezwany na komisję poborową w Śniatynie.Tam,pomimo problemów z sercem,zostaje uznany za zdolnego do służby i wcielony do piechoty.Po komisji,wraz z innymi rekrutami,składa przysięgę wierności cesarzowi.W domu Piotr żegna się ze swoją kochanką Magdą,ulubionym psem Basem i przygotowuje się do opuszczenia wsi.W dzień wyjazdu garnizonu(21 sierpnia)Huculi dowiadują się o śmierci papieża Piusa X,która miała miejsce nocą.Po południu są świadkami zaćmienia słońca.Odczytują to jako oznaki końca świata.Na Węgry Niewiadomski wraz z innymi rekrutami dociera pociągiem.Na miejscu panuje nastrój klęski,wynikający z informacji o niepowodzeniach na froncie.Przygotowaniem rekrutów do wcielenia do armii zajmuje się stabsfeldwebel(sierżant sztabowy)Bachmatiuk,surowy,fanatycznie przestrzegający regulaminu i bezwzględnie oddany idei subordynacji wojskowej.Trzeciego dnia pobytu na Węgrzech Piotr Niewiadomski składa przysięgę wojskową.
Recepcja utworu
W Polsce
Powieść cieszyła się dużym uznaniem krytyki.
Pisano o niej:
Wittlin znalazł do sprawy wojny zupełną nową własną drogę.Drogę prostoty i naiwności.Spojrzał na świat oczami człowieka pierwotnego i pokazał,że w tych oczach niewtajemniczonych we współczesność,że w tym mózgu prostym i nieskomplikowanym przełamuje się rzeczywistość życia i śmierci tak samo,jak w najbardziej widzących i światłem kultury oświeconych spojrzeniach...„Sól ziemi”jest patetycznym wstępem i wspaniałym przygotowaniem tego doświadczenia.Ale jest nadewszysko bezkrwawym odwetem serca,które zwierza się i opowiada o cierpieniach milionów.Jest szturmem na pozycję wroga,odsłaniającym skomplikowany system grozy i teroru,którym demon wojny sparaliżował odruch wolnego człowieka.Emil Breiter,w:T.Dołęga-Mostowicz,"Dr.Murek zredukowany",Tow.Wyd.„RÓJ”,Warszawa 1936 r.s.367.
Trudno zatrzymać się nad wszystkimi ważniejszymi momentami książki.Są tu charakterystyki osób i poszczególne sceny,które same dla siebie wymagałyby specjalnych omówień.Leon Pomirowski,w:T.Dołęga-Mostowicz,Dr.Murek zredukowany,Tow.Wyd.„RÓJ”,Warszawa 1936,s.367
W styczniu 1936 roku zdobyła nagrodę„Wiadomości Literackich”zarówno w wyniku decyzji sądu konkursowego,jak i w drodze głosowania czytelników pisma.Jury doceniło utwór m.in.za pasję i rozwagę w warstwie stylistycznej,sposób ukazania wojny jako mechanizmu pozaludzkiego,troskę i autorskie poczucie odpowiedzialności.W 1938 r.Wittlin otrzymał nagrodę Złotego Wawrzynu Polskiej Akademii Literatury.Książka cieszyła się również w dwudziestoleciu międzywojennym dużą popularnością wśród czytelników w 1936 r.została wznowiona dwukrotnie,a jej czwarte wydanie ukazało się w 1938 roku.W okresie powojennym powieść nie była szeroko znana w Polsce z przyczyn politycznych Wittlin przebywał na emigracji,był współpracownikiem Radia Wolna Europa,podpisał także skierowany do pisarzy emigracyjnych apel o niepublikowanie w Polsce.Artykuły o książce pojawiły się jedynie w okresie odwilży w 1956 roku.Aktualność powieści podkreślał wtedy w"Życiu Literackim"Włodzimierz Maciąg,natomiast"Tygodnik Powszechny"opublikował serię artykułów o Wittlinie.Pierwsze powojenne polskie wydanie"Soli ziemi"ukazało się dopiero w 1979 roku,nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego.Powieść jest w Polsce znana słabiej niż za granicą.
Na świecie
Książka szybko zdobyła uznanie międzynarodowe.W 1936 roku na łamach"Pariser Tageszeitung"Alfred Döblin porównywał ją z twórczością Jaroslava Haška.Pierwsze przekłady(na niemiecki,duński,czeski i rosyjski)ukazały się w 1937 r.a kolejne(na angielski,francuski,włoski,szwedzki i węgierski)w 1939 r.W tym samym roku w prasie angielskiej i francuskiej ukazały się pochlebne recenzje"Soli ziemi",rozważano także nagrodzenie jej literacką Nagrodą Nobla.O powieści wypowiadali się także pozytywnie Tomasz Mann i Gabriel Marcel.W okresie wojny pojawiły się tłumaczenia na chorwacki i hebrajski,a w 1945 r.na hiszpański.W 1943 r.Wittlin otrzymał za"Sól ziemi"nagrodę Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury oraz Narodowego Instytutu Sztuki i Literatury w Nowym Jorku(co związane było z opublikowanym w 1941 r.drugim amerykańskim wydaniem powieści).Dużym sukcesem cieszyło się również drugie tłumaczenie niemieckie,wydane w 1969 roku.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz